Mais a deterioración da calidade do aire tamén é un problema de saúde publica. A contaminación do aire incide na aparición e agravamento dalgunhas doenzas. Certamente, non ten tanta repercusión coma o tabaquismo, mais desde logo non é unha cuestión menor. A mala calidade do aire cóbrase cada ano un importante tributo en enfermidades e perdas de vidas humanas. No Estado español estimouse que se producen 16.000 mortes prematuras ao ano relacionadas coa contaminación atmosférica.

En Galicia, o problema está moito máis estendido do que se adoita crer. Non se limita só ás zonas próximas a determinadas industrias, como a celulosa de ENCE, o caso de contaminación do aire máis coñecido pola súa gravidade e polo mal cheiro dalgúns dos contaminantes que emite. Aínda que a chuvia e o vento moitas veces aminoran o problema, dispersando os contaminantes ou trasladándoos do aire á auga, os datos dispoñíbeis sobre concentracións de contaminantes no aire que respiramos proban que Galicia non é precisamente un paraíso do aire puro.

Verdegaia vén analizando desde hai catro anos, en colaboración con Ecologistas en Acción, a información sobre a calidade do aire divulgada desde a Xunta, que xestiona unha rede de vixilancia formada por estacións de medición situadas nas principais cidades e na proximidade dalgunhas das industrias máis contaminantes do país (estas ultimas xestiónaas a Xunta conxuntamente coas propias industrias). Este labor continuado de seguimento, acompañado de denuncias sobre as carencias na recolla e difusión pública dos datos, contribuíu a que nos últimos anos mellorase algo a información dispoñíbel para a cidadanía sobre a calidade do aire en Galicia, aínda que segue a ser insuficiente, estando mesmo por debaixo das esixencias legais. Por exemplo, para 2007, 2008 e 2009 non se divulgou nin un só dato dos obtidos nas estacións situadas na área de influencia da central térmica de Sabón, de Cementos Cosmos (Sarria), de Ferroatlántica-Sabón, de Ferroatlántica-Dumbría, de Finsa-Santiago, de Materiales del Atlántico (Narón) e de Sogama (Cerceda).

Convivir coa contaminación

Segundo o informe de Verdegaia e Ecologistas en Acción “A calidade do aire en Galicia durante 2009”, polo menos o 42,7 por cento da poboación galega respira aire contaminado se se toman como referencia os valores límite de concentración de contaminantes no aire recomendados pola Organización Mundial da Saúde (OMS) para unha protección adecuada da saúde humana, valores máis estritos que os legais en vigor. Trátase dunha estimación máis ben conservadora, por causa tanto das limitacións do informe –que só aborda os catro contaminantes principais– coma dos datos recollidos e divulgados pola Consellaría de Medio Ambiente, Territorio e Infraestruturas.  Ademais, no seu cálculo non se tivo en conta  a contaminación por ozono troposférico –o ozono da capa da atmosfera en contacto co chan, considerado un contaminante, a diferenza do da estratosfera, que nos protexe das radiacións ultravioletas-, pois para a súa avaliación hai que considerar  períodos trianuais e o informe ten carácter anual.

A poboación afectada pola contaminación do aire está exposta a valores medios anuais de concentración de partículas en suspensión (partículas inferiores a dez microns, PM10, e/ou a dúas con cinco microns, PM2,5) no aire superiores ao limiar recomendado pola OMS. Vive na Coruña, Arteixo, Ferrol, Santiago, Vigo, Lugo, Valdeorras e na denominada “franxa Fisterra-Santiago”, unha das zonas en que se divide Galicia a efectos de avaliación da calidade do aire. Case podemos dicir que a poboación residente nas sete principais cidades respira aire contaminado. En Ourense estivo a piques de se superar o limiar para PM10 recomendado pola OMS. En Pontevedra non se respirou durante 2009 aire contaminado por partículas, mais é evidente que si por outros contaminantes. Non é preciso ningún estudo para asegurar que en Pontevedra o aire está contaminado.

Desde o punto de vista da saúde humana, o principal contaminante atmosférico no conxunto de Galicia –e tamén de España– son as partículas en suspensión. Este termo abrangue  un amplo espectro de sustancias orgánicas ou inorgánicas, dispersas no aire, procedentes de fontes naturais e artificiais (tráfico, industrias, obras,…). Moitos estudos epidemiolóxicos evidencian os graves efectos sobre a saúde da exposición á contaminación por partículas, relacionándose con afeccións respiratorias e cardiovasculares. Estudos sobre efectos a longo prazo estimaron que a  exposición a partículas en suspensión pode reducir a esperanza de vida entre varios meses e dous  anos. Nun exemplo de inxustiza ambiental, a poboación máis afectada adoita ser pouco responsábel do problema (nenos e nenas, persoas maiores,…).

Se en lugar de tomarmos como referencia as recomendacións da OMS consideramos a normativa europea sobre calidade do aire, todos os galegos e galegas respiramos aire limpo durante 2009, sempre segundo os datos difundidos pola Secretaría Xeral de Avaliación e Calidade Ambiental. Non está mal –bastante peor están noutros países– mais desde logo resulta pouco tranquilizador se temos en conta o baixo nivel de ambición da lexislación. O primeiro para a UE son os indicadores económicos e os beneficios empresariais. A saúde humana e o medio ambiente ocupan posicións ben menos destacadas na xerarquía de prioridades reais. Non debería estrañar pois que a UE, ao comprobar que o incumprimento ía ser xeneralizado e que se precisaba un esforzo maior para combater a contaminación, renunciase ao obxectivo inicialmente previsto de reducir en 2010 o valor legal para a concentración media anual máxima de partículas de 40 a 20 microgramos por metro cúbico, que é precisamente o valor recomendado pola OMS.

Tráfico e industria

O exceso de tráfico é a principal causa de que respiremos aire contaminado en practicamente todas as cidades galegas. Podiámolo intuír xa antes, mais sabémolo con certeza desde que se xeneralizaron as medicións de partículas en suspensión (o que non aconteceu até 2007). A cultura do coche alimentada pola publicidade, a ampliación sen cesar da capacidade das infraestruturas de transporte por estrada, o crecemento urbanístico disperso, as grandes superficies comerciais, a escasa promoción dos modos de transporte sustentábeis,…. dispararon a mobilidade motorizada e afianzaron o dominio do automóbil privado entre os modos de transporte. Nas sete principais cidades do país e as súas áreas de influencia úsase o coche para o 58,6 por cento dos desprazamentos por traballo. Mesmo nos desprazamentos dentro das cidades o coche é o medio maioritario, co 53,8 por cento do total (datos para 2005).

Fóra das cidades, a mala calidade do aire explícase sobre todo polas emisións dalgunhas industrias. Entre elas, merecen destaque as do sector enerxético que usa combustíbeis fósiles: a refinaría de Repsol e as centrais térmicas de Endesa e Gas Natural Fenosa. Nun momento no que proliferan desde todos os ámbitos as voces en defensa da capacidade produtiva das térmicas de carbón galegas, non está de máis lembrarmos que estas centrais, ademais de enormes fábricas de mudanza climática, continúan a ser grandes focos de contaminación local, por moito que agora só queimen carbón importado, menos contaminante ca o extraído até 2007 nas minas de Meirama e As Pontes.

A redución da contaminación atmosférica para podermos respirar aire limpo é unha razón máis, entre moitas outras –coma a conservación da biodiversidade–, para acometermos unha reconversión en profundidade do modelo enerxético e de transporte, cuxas claves serían decrecemento no consumo, renovábeis e autonomía enerxética. Seria preferíbel que fose planificada e socialmente sustentábel, e non forzada, máis cedo ou máis tarde, por realidades  que están aí por moito que o sistema económico actual teime en ignoralas (cénit do petróleo, crise ambiental global).

Artigo publicado no número 159 de TN, de agosto de 2010.

Galicia conta na actualidade cun parque nacional (Illas Atlánticas) e seis parques naturais (Corrubedo, Fragas do Eume, Serra do Xurés, Enciña da Lastra e Monte Aloia) que, en conxunto representan en torno ao 1,5 por cento da superficie continental galega. Se resulta sorprendente a baixa porcentaxe de territorio protexido por esta figura aínda o é máis o feito de que as nosas serras máis emblemáticas (O Courel e Os Ancares) permanezan á marxe desta rede. Adicionalmente, ningún dos nosos parques dispón do preceptivo Plan de Uso e Xestión e o órgano consultivo creado para a súa supervisión, o Consello da Rede de Parques Naturais de Galicia, xamais se reuniu dende a súa constitución.
O mapa da Rede Natura en España non deixa lugar a dúbidas sobre a situación galega. Mentres o 22,5% da superficie española está incluída dentro desta rede promovida pola Unión Europea para salvagardar os hábitats máis valiosos, en Galicia esta superficie sitúase ao redor do 12%. Aínda que é certo que as cifras falan por si soas, non o é menos o feito de que estas áreas non dispoñen de planificación ningunha e, na maioría dos casos, a declaración se limita a un cartel informativo.
Estes datos, necesariamente breves, móstrannos un país cunha escasa superficie protexida, sen unha política clara na declaración de novos espazos e xestión dos actuais, sobre os que penden ameazas en forma de piscifactorías ou grandes vías de comunicación.

O patrimonio vexetal de Galicia

O territorio galego conta cunha flora e unha vexetación de grande interese pero distribuída de forma non homoxénea. Como lóxica resposta ás variacións nas condicións ambientais encontramos territorios de grande orixinalidade florística (Serra da Capelada, Gándaras de Melide), de extraordinaria diversidade (Serras do Courel e Enciña da Lastra) ou de grande importancia ecolóxica (complexos litorais de Corrubedo ou Ortigueira) repartidas por todo o territorio.
Non obstante, coas limitacións que implica toda xeneralización pódese dicir que as áreas galegas clave dende o punto de vista da súa diversidade botánica se sitúan nas grandes serras interiores e no cinto litoral. As primeiras albergan os excepcionais soutos de castaño, bosques mixtos de carballos, acivros e cancereixos, pastos calcarios de gran riqueza en orquídeas ou matogueiras de alta montaña. O segundo, o litoral, dálles acubillo a magníficas comunidades de trasduna, formacións acuáticas de gran valor ou acantilados de gran riqueza botánica. Pero ambas as dúas áreas, a Galicia interior e a costeira, non difiren unicamente nas súas condicións ambientais senón que representan tamén dúas realidades territoriais diferentes que é necesario abordar se queremos que a diversidade vexetal do noso país perdure. Máis alá das cifras ou do que acontece nunha pequena porcentaxe do noso territorio é necesario abordar de xeito global a protección da biodiversidade galega.

Dúas realidades diferentes

Case tres cuartas partes dos habitantes de Galicia vivimos nunha área que supera pouco a cuarta parte do territorio, a Galicia litoral. Esta área, vertebrada en torno á principal vía de comunicación da comunidade, sofre unha forte presión urbanística e de concentración de infraestruturas industriais e de comunicación. Esta presión, recentemente acrecentada pola construción de urbanizacións de segunda residencia, non respectou as nosas vilas costeiras, a nosa cultura tradicional e, tampouco, o noso patrimonio biolóxico. Unha política demencial de plantacións de especies foráneas unida a recheos litorais, portos, etcétera, transformou radicalmente a nosa paisaxe litoral comprometendo seriamente calquera estratexia de conservación da biodiversidade.
En sentido contrario, o abandono da poboación da Galicia interior e o abandono dos usos tradicionais, está a supoñer unha homoxeneización da paisaxe das nosas montañas que ameaza seriamente a súa riqueza biolóxica. Nas tres últimas décadas moitos concellos interiores incrementaron a súa superficie de matogueira e bosque nun 30% paralelamente a unha caída poboacional superior ao 50%. A perda das actividades agrícolas e gandeiras, da rede de prados e camiños tradicionais está a poñer en perigo a heteroxeneidade ambiental da Galicia interior, co conseguinte incremento dos incendios forestais. Adicionalmente a introdución de actividades destrutivas alleas ao sistema tradicional (minaría a ceo aberto, infraestruturas viarias inadecuadas, etcétera) contribuíron a complicar a situación debuxando un panorama desolador.

Mirando ao futuro

Nas liñas precedentes tratei de mostrar a miña visión da situación da biodiversidade en Galicia. É un triste panorama que, na miña opinión, esixe un cambio radical na nosa política de conservación. Necesitamos que os nosos espazos protexidos sexan xestionados de xeito eficaz con criterios de conservación e non en función do número de visitantes; necesitamos tamén plans de uso restritivos naqueles situados na franxa litoral. Pero sobre todo, é imprescindible que nas restantes tres cuartas partes do territorio nas que podemos actuar o fagamos tendo en conta que, salvo nalgúns casos concretos, a poboación rural é un aliado imprescindible neste proceso. Nada será efectivo se non contamos con eles porque o abandono dos usos supoñerá a perda das nosas paisaxes e tamén de moitas das nosas plantas.
Conservar a diversidade vexetal de Galicia é conservar a diversidade do seu territorio.

Artigo publicado no número 159 de TN, de agosto de 2010.

E a pesar de todo, a perda de biodiversidade a nivel global é alarmante. Dar cifras sempre é controvertido neste eido porque non sabemos con exactitude cantas especies hai (e menos a variabilidade xenética de cada unha delas) nin coñecemos todos os ecosistemas existentes de xeito detallado. Agora ben, os datos son demoledores. Segundo a UICN (Unión Internacional para a Conservación da Natureza) calcúlase que entre o ano 1970 e o 2000 a abundancia das especies en termos xerais diminuíu nun 40 por cento, hai máis de 15.000 especies que se atopan ameazadas e un de cada 4 mamíferos, unha de cada 8 aves e un terzo dos anfibios atópanse ameazados, por citar datos ben coñecidos.
Fanse diferentes cálculos sobre as taxas de extinción actuais e de novo resulta comprometido falar sobre cifras pero calcúlase que se extinguen unhas 50.000 especies por ano das que unicamente 7.000 serían coñecidas. Isto representa 10.000 veces a taxa natural de extinción e significa un cinco por cento do total de especies por década, polo que de manterse estas cifras a final de século desaparecerán dous terzos das especies da Terra. A propia ONU, no seu informe “Perspectiva mundial sobre a Biodiversidade 3”  sinala que “non se acadou a meta acordada en 2002 polos gobernos do mundo de ‘lograr para o ano 2010 unha redución significativa do ritmo actual de perda da biodiversidade a nivel mundial, rexional e nacional, como contribución á redución da pobreza e en beneficio de todas as formas de vida na Terra’” nun informe realmente alarmante e que porén parece non ruborizar a ningún responsable.

Galicia, en situación terminal

E que ocorre a nivel local? Neste contexto cómpre sinalar que Galicia está nunha situación terminal. Podemos dicir sen risco de equivocarnos que é o lugar máis pobre á par que peor tratado de todo o estado (se exceptuamos quizais as cidades de Ceuta e Melilla). Mal que nos pese, no país do eucalipto, a pista, a anarcourbanización, o encoro e a autovía a situación é esa. Existen varias razóns para facer esta consideración.

A diversidade biolóxica de Galicia está condicionada por varias cuestións de carácter bioxeográfico. Coa súa posición extrema na punta do continente Europeo, ao mesmo tempo que extremo noroeste da Península Ibérica, atopamos en Galicia unha atractiva mestura de elementos de procedencia bioxeográfica eurosiberiana, que todos podemos asociar a paisaxes do centro de Europa ou da propia Cornixa Cantábrica, con elementos mediterráneos característicos dos países do contorno da bacía deste mar. Agora ben, como a posición é extrema respecto a estas dúas rexións bioxeográficas, moitas das especies características de ambas non alcanzan Galicia ou fano en moi baixo número. Por outra banda contamos cunha liña de costa francamente importante nunha área particularmente produtiva, o que sen dúbida constitúe unha riqueza en termos de diversidade biolóxica impresionante.
Ademais, a biodiversidade galega está condicionada pola xeomorfoloxía, a orografía e a distribución diseminada dos recursos naturais, que provocan que dende tempos pretéritos a ocupación do territorio por parte da poboación sexa dispersa e intensa, quedando deste xeito moi poucas áreas bravías cunha extensión significativa se exceptuamos áreas abruptas do interior como son as serras e os grandes canóns fluviais. Chegamos así a unha situación de partida pouco favorable para a conservación da biodiversidade na que a ocupación do solo é moi intensa. E é precisamente neste aspecto no que destaca, ou destacaba máis ben, o territorio galego: a existencia de amplas extensións de sistemas agrosilvopastorís que a pesar do uso ou, máis ben, en virtude do mesmo, conservan uns valores biolóxicos significativos e característicos das paisaxes agrícolas e gandeiras tradicionais tan frecuentes noutras áreas europeas.

Pero levamos uns 70 anos de constantes e duras agresións á biodiversidade galega. Podemos comezar sinalando o brutal cambio nos usos do solo que se iniciou nos anos 40 e 50 do pasado século. O monte comunal expulsou os rabaños de ovellas e cabras así como as persoas que deles vivían que emigraron cara ás grandes cidades ou ao estranxeiro. Os montes pasaron de ser áreas abertas cun sistema de rotación entre o pastoreo, o barbeito, o monte baixo e o cultivo de cereais a ser áreas inzadas de piñeiros e eucaliptos que medio século despois alimentan os lumes actuais sen que practicamente ninguén poña sobre a mesa esta relación. Ao mesmo tempo, os ríos eran detidos pola construción masiva de encoros que terminaron por estragar os grandes ecosistemas fluviais. Na costa comezaban as inaxeitadas ocupacións e urbanizacións masivas a carón dalgúns dos ecosistemas máis ricos e produtivos do Atlántico europeo.

As razóns do desastre

Chegamos así ata os nosos días onde a velocidade e a intensidade das agresións é impresionante. En termos xerais, as ameazas á biodiversidade veñen dadas pola perda de hábitat e/ou deterioración deles por moi diversas razóns. Citamos algunhas tan só:

●    Abandono dos usos tradicionais. Tal e como se sinalaba, unha boa parte da riqueza biolóxica está presente en medios agrícolas e gandeiros. Ao decaer estas dúas actividades, os terreos pasan directamente ao abandono ou ben ao cultivo intensivo, con especies forestais exóticas de crecemento rápido que logo alimentan os lumes de verán e as contas correntes das empresas de extinción e de determinadas industrias da madeira. Un desastre de difícil solución a estas alturas. E por se fora pouco, aínda existe unha gran teima coas concentracións parcelarias, suposta panacea para todos os males pagada con cartos públicos que supón un desastre ambiental e que non crea riqueza económica suficiente como para fixar poboación no rural. Todo o contrario, faina máis dependente. Agora ben, é difícil ou imposible rachar coas obsesións en forma de dogma. A política forestal segue pois a liña da depredación axudada, como non! con cartos públicos.
●    Enerxía. A loita polas fontes de enerxía domina as axendas políticas e económicas con graves consecuencias para o ambiente en xeral e a biodiversidade en particular. Ás clásicas centrais hidroeléctricas de gran tamaño levantadas durante o franquismo, que remataron con centos de quilómetros de ríos e ribeiras e que, a modo de exemplo, puxeron nunha situación terminal aos peixes migratorios, únense agora as mal chamadas minicentrais. E nos montes, os parques eólicos, que sen dúbida teñen a virtude de producir enerxía a baixo custo en emisións, destrúen ecosistemas pouco alterados como son os montes máis bravíos, convertidos agora en pouco menos que polígonos industriais. Parece obvio que unha boa planificación neste eido non foi, nin é, tida en conta primando o interese das empresas do ramo. A imaxe de aves tronzadas é o máis rechamante desta enerxía inda que non é máis que a punta do iceberg das agresións á biodiversidade.
●    Urbanización e ordenación do territorio. Goberne quen goberne, padecemos algunha forma de cancerosa animadversión pola planificación, é o conxunto do territorio quen o paga. A urbanización dispersa e anárquica, a teima de levantar instalacións en lugares inaxeitados como piscifactorías en plena Rede Natura, a especulación inmobiliaria, etc. comen espazo de xeito gratuíto a multitude de hábitats, particularmente no litoral, que está xa nunha situación crítica e do que podemos dicir que xa só quedan pequenos retallos aínda cun grao de conservación favorable. A mobilidade, o que antes se chamaban transportes, xoga un papel determinante á hora de ameazar a biodiversidade pois tal proliferación de autoestradas, vías rápidas e trens de alta velocidade destrúen o territorio directamente e o que é peor, a longo prazo, constitúen barreiras infranqueables para moitas especies que perden ou ven reducida a súa conectividade biolóxica. Illadas, sufrirán as consecuencias de poboacións pequenas e endogámicas moito máis febles fronte a calquera perturbación.
●    A extracción de recursos naturais ten na lousa nas serras orientais do país un exemplo de transformación destrutiva de grandes superficies de áreas cun elevado interese natural. Pero non é o único exemplo, as canteiras de granito por todas as partes e a futura extracción de areas na Terra Cha, se ninguén o impide, constitúen feitos dunha dureza extraordinaria e cunha solución difícil. Pero non son as rochas os únicos recursos naturais que se extraen directamente. Non podemos esquecer que a pesca e o marisqueo, de particular importancia económica e social, son actividades que toman directamente os recursos do medio. A sobreexplotación deles, xunto coa destrución de hábitats e a contaminación, pon en risco a saúde dos ecosistemas mariños onde moitas especies, mesmo comerciais, teñen unha situación comprometida.
●    As especies invasoras. Tanto no mar como en terra son multitude as especies exóticas que hoxe en día están a minguar hábitats e especies autóctonas. A súa introdución accidental ou intencionada é unha agresión de consecuencias impredicibles. Podemos tanto falar dos eucaliptos, piñeiros e acacias entre as plantas invasoras como o visón e o cangrexo americanos entre os animais. No medio mariño a situación non é mellor. Diversas algas e moluscos proliferan sen control ameazando non só a biodiversidade senón a economía local que dela depende.
●    O cambio climático estase a notar xa e pode ter custos en perda de biodiversidade moi significativos. Novas especies e climas máis cálidos aparecen tanto na terra como no mar mentres que outras entran en regresión rapidamente. Neste senso, as especies de montaña poden ver o seus hábitats minguados, como está a pasar en todas as montañas do planeta. Un incremento da temperatura en determinados momentos pode supoñer maior risco de incendios ou maior prevalencia deles con consecuencias por todos coñecidas.

A administración galega ten competencias plenas en materia de conservación da biodiversidade. Trátase dunha tarefa transversal que abrangue moi diferentes campos: a planificación urbanística, dos recursos enerxéticos, a da auga, os forestais, a mobilidade, etc., pero parece non ter importancia ningunha no esquema político da Xunta de Galicia, que unicamente se limita a manter un departamento con escasos recursos, mínimo peso político e traballo máis ben laxo, desesperadamente lento e ineficiente: a dirección xeral da indolencia. E en honor á verdade non é esta unha situación de agora senón que anteriores gobernos, incluíndo, por suposto o do bipartito, tomaron a tarefa coa mesma irresponsabilidade.
Galicia está á cola dos espazos naturais protexidos, ten unha rede natura pequena, mal definida e sen protección, non declara espazos naturais protexidos nun miope pulso con poderes locais máis preocupados polo populismo e os votos de catro caciques e catro manipulados cidadáns. A calidade ambiental non é máis ca un trámite: os estudos de impacto ambiental e as avaliacións ambientais están ao servizo da burocracia e o deixar facer ben sexa en canteiras, parques eólicos, centrais hidroeléctricas, concentracións parcelarias, piscifactorías ou o que a calquera se lle ocorra. Cun orzamento paralizado e un persoal anecdótico e pouco cualificado quizais non se poida facer máis.
O tempo pasa, os deberes acumúlanse e para algúns elementos significativos da biodiversidade neste canto de Europa está xa a ser moi tarde, consecuencia de, recoñezámolo dunha vez, que a biodiversidade, o ambiente e a natureza non teñen a máis mínima importancia na sociedade galega.

Artigo publicado no número 159 de TN, de agosto de 2010.

A folga do 29-S

X.H.: Cando empezou esta crise o que menos se podía esperar era que nunhas condicións supostamente mellores para a esquerda o que se ía revelar era precisamente a crise da esquerda. As solucións que se dan son solucións esgotadas: proponse reactivar o consumo, aumentar a produción… Que estamos facendo? Reproducir o modelo do sistema? Esta non é unha crise coma as do pasado. Propóñense solucións que non son eficaces, por exemplo unha folga xeral. Creo que hai motivos para facela, pero o problema é en que condicións se fai esa folga, con que perspectiva estratéxica e quen é convocado. Vai ter seguimento, pero non servirá de nada porque non hai unha proposta unha alternativa ao sistema.
A.I.: Xoán, se cadra esta folga xeral está feita á antiga, pero se non nos mobilizamos non imos a ningures. O desmantelamento do Estado do Benestar é unha evidencia e estámolo perdendo entre outras cousas porque hai unha desmobilización da clase traballadora. Se non se mobiliza o descontento os que están en fronte nosa seguirán avanzando no desmantelamento de todos os resortes sociais. Nos últimos trinta anos os servizos sociais pasaron de ser dereitos esenciais a ser mercadorías das que nós somos clientes. Temos que recuperar o control deses dereitos, temos que aprender que son nosos, que foron conquistas históricas. A desmobilización vén de vello, a marxinalidade forxouse durante anos, cunha reconversión industrial brutal, cunha explotación tremenda do mundo labrego, con desempregados a esgalla, con persoas que traballaban na economía sub-sub-mergullada… E iso só ten unha consecuencia, desmantelar a democracia. E iso é o que nos desmobiliza.
X.H.: Iso debería de mobilizar máis, non? Entón non será o problema que non hai un referente subxectivo para canalizar todo iso?
A.I.: Hai condicións obxectivas de sobra.
L.S.: Coincido en que é fundamental mobilizarse, e neste sentido calquera resposta que empecemos a dar é positiva. Pero tamén coincido en que a problemática é moi ampla: a precarización podemos vela fóra do traballo asalariado, por exemplo no mundo labrego os prezos dos nosos produtos están igual que hai trinta anos e ademais estánsenos impoñendo unhas formas de producir e unha dependencia tremenda das multinacionais. Temos o tema dos transxénicos, que é unha maneira de controlarnos ás labregas e de controlar a alimentación de toda a humanidade pola vía de “isto é meu e ti pagas a patente”. Son temas que hai que meter no debate cara a unha mobilización xeral. Temos que ter máis debate, mellorar a comunicación e traballar máis en rede. Por exemplo, aumentar a relación entre as organizacións labregas e os sindicatos do mundo asalariado, creo que sería moi bo para ir a unha mobilización global como alternativa fronte ao neoliberalismo.
X.H.: É que se estamos dicindo que estamos nunha crise sistémica, o normal é que a folga fose global, no conxunto da UE cando menos, se é que queremos obter un resultado claro. Debería ser ademais transversal e se cadra quen tería que convocar esa mobilización non son os sindicatos, senón organizacións sociais de moi diversos tipos, porque nos estamos enfrontando a algo novo. Non podemos facer o de “imos cubrir o expediente cun día de folga” porque se é así vai ser un fracaso e unha frustración para a xente que vai ir á folga.
A.L.: A folga do 8 de xuño demostrou o fracaso dos sindicatos da esquerda institucional, que están desconectados e burocratizados e que a xente non os toma en serio. As folgas xerais poden ser mellores ou peores, poden ser rituais de “saímos co santo en procesión e volvemos á casa” ou poden ser folgas difíciles para a patronal. Pensar que a folga é ritual en por si ou que os sindicatos ou os partidos de esquerda están malditos é unha visión inxusta.

A esquerda social e a esquerda partidaria

X.H.: Eu non dixen que os partidos estivesen malditos, a esquerda política e a social son complementarias. Pero por un tema de hixiene democrática, e aquí xa vivimos moi malas experiencias, como a de Nunca Máis, é bo que se separen á hora de construírse. Non podemos obviar que Nunca Máis foi un dos movementos sociais máis importantes dos últimos anos en Europa e foi lapidado coa instrumentación partidaria. A ágora está baleira porque aos partidos lles interesou que estivese baleira, cada vez que se enchía xa se encargaban de desactivala. Así o fixo o goberno do PSOE en 1982 e tamén o bipartito hai pouco. Entendo que a esquerda partidaria se move nun sistema e é normal que teña que ceder; o problema somos nós, que temos que ter a suficiente forza para non caer niso; sempre poño o exemplo do Brasil: Lula chegou ao goberno en parte co apoio do MST, pero o MST seguiu facendo ocupacións de terras e seguiu criticando a Lula.
A.L.: O que pasa é que a esquerda participa dun xogo político que non é o seu. O xogo da democracia burguesa está feito para ser sustentado por patróns capitalistas, que che poñen cartos riba da mesa para facer a campaña. E a esquerda, ante a imposibilidade de mudar as regras, participa como pode. Hai que ter cartos para facer unha campaña, así que llos pides a unha entidade financeira e despois cando gobernas tes que entregarlle un dique enteiro ou unha fábrica no interior dunha ría.
X.H.: O problema da esquerda social é depositar toda a confianza nos partidos, en que “o día que gobernemos xa mudaremos as cousas”. Pero é imposible cambiar o sistema dende dentro tal e como está estruturado o modelo. A esquerda social ten que traballar coa esquerda partidaria, pero a esquerda partidaria ten que entender que está ao servizo dos movementos sociais. Mentres non entendan isto non van ser referente de nada. Houbo un partido que o entendeu durante un tempo e por iso chegou ao 25 por cento dos votos en Galicia. E tiña un discurso bastante radical, máis radical que agora. Pero só entenden a esquerda social como viveiro no que captar votos. Cando a esquerda social diga “por aquí non imos” aí estará a solución, e está empezando a pasar.
L.S.: Vimos dunha cultura na que interiorizamos que o partido político que chega ás institucións é o que sabe, e polo tanto as decisións que toma son incuestionables. Esa mesma cultura é a que leva a seguir tendo a concepción dos movementos sociais como correas de transmisión dos partidos. Temos que cambiar esa cultura, e o papel dos partidos de esquerda sería poñerse ao servizo dos movementos sociais e defender nas institucións as propostas das organizacións sociais, pero sen desfiguralas, iso si.
A.C.: Os partidos están en crise, autonomízanse con respecto ao electorado porque son cooptados pola institución e pasan a ser comisarios do gran poder económico. En Ferrol, eu militaba no BNG cando iniciamos a loita contra a planta de gas, pero chegados a un determinado momento, por  decisión do aparato político do partido que controla o partido pasamos a ter unha postura distinta. Foise pasando da mobilización á institución e ao entrar no palacio abandonouse ás persoas que estaban na praza, que ficaron soas e calumniadas.
L.S.: Críticas e autocríticas hai que facelas e é san, pero sempre dedicamos moito máis a poñer o dedo no problema que a debater as solucións. E creo que as solucións hainas e creo que niso somos moi pouco eficaces. Por iso a xente non queda coa idea de que temos solución e propostas, só lle deixamos moitos máis problemas dos que xa ten. As organizacións teñen que ser moito máis participativas, tamén. Eu empecei a militar no ano 76 e veño dunha cultura moi de correa de transmisión, pero creo que hoxe toda a cidadanía ten capacidade de análise para tomar decisións se poñemos a información á súa disposición
A.I.: A esquerda social ten que existir, pero a esquerda partidaria tamén. A historia demóstrannos que a transformación da sociedade sempre foi executada por un partido, tanto na chegada ao poder pola vía insurreccional, como sucedeu en Rusia, onde había un partido bolxevique, coma na chegada pola vía institucional, como fixo Chávez en Venezuela. A esquerda social ten que ser a fonte que lexitime o poder da esquerda partidaria. Para iso hai unha receita básica, que é a democracia. O erro da socialdemocracia é que o pobo só votaba partidos socialdemócratas, pero non participaba nas accións de goberno. O que non pode ser é que a esquerda partidaria se desentenda da sociedade, ten que dinamizala. É complicado, pero hai países que o están facendo, como Venezuela, coas asembleas participativas, nas que se organizan os barrios e as fábricas. A esquerda partidaria, cando chega ao poder, ten que institucionalizar unha democracia democrática, non unha democracia burguesa.
X.H.: O que pasa é que temos dous partidos aos que o único que lles importa é gobernar, e nin tan sequera cumpren os seus programas de mínimos cando chegan ás institucións. E despois temos mil partidos, supostamente máis á esquerda, que reproducen mecanicamente os erros deses dous ou peor. E ademais, como non analizan a situación na que están, están illados.
A.L.: Por alusións, hai moito tempo que no meu partido sabemos que as de Zara son tan traballadoras como as de Astano. Non temos ningunha teima nin obsesión coa siderometalurxia, non queremos encher o país de fundicións. A esquerda está ao día. Que é marxinal? Por suposto. É que as vías que existen para deixar de ser marxinais levan fóra da esquerda. Non é unha vocación de marxinalidade, que eu queira ser pobre para conservarme impoluto… Non, é que sabemos as contraprestacións que ten o pacto e non queremos entrar nese xogo. Hai un camiño ancho para o que queira medrar e chegar rápido e hai un taxi esperando, o que pasa é que o taxi ao final cóbrache. Pero se non queres ir en taxi, tes que ir pola corredoira.
X.H.: E non pode ser que se a esquerda é marxinal é porque non fai unha análise correcta da realidade? Nunca se vos pasou iso pola cabeza? Eu non militei nunca no BNG, pero hai que recoñecer que nos anos noventa o BNG tiña un discurso radical, entre comiñas, non era o discurso de agora, e tiña o 25 por cento dos votos. Quero dicir que non necesariamente algo antisistémico ten que ser marxinal. Pode selo nun momento determinado, pero esta conxuntura da marxinalidade dos grupos de extrema esquerda en Galicia xa dura 30 anos. Ao mellor hai que analizar por que. A min que se me explique en que inflúe o sistema para que existan sete partidos independentistas en Galicia. Non se poden fusionar en un? Impídeo o sistema?

(Ábrese o debate ao público)

Manuel Barbeitos, secretario de redacción da revista Claridade: Dende os movementos sociais temos que facer o esforzo de deixar de lado as diferenzas e chegar a visións comúns, para facer cousas tan sinxelas como desmontar as mentiras que nos están contando e daquela seremos capaces de presentar alternativas. Son moi crítico coa socialdemocracia, pero a democracia acadou as pensións, a atención aos vellos, aos nenos ou a seguridade social. E hai unha socialdemocracia en Suecia e outra moi distinta en España, que está facendo o que está facendo: a xestión da crise para o capitalismo. Dinnos que hai unha crise financeira, que o problema son os bancos. Non, o problema son os máis de mil millóns de persoas que morren de fame porque hai unha crise alimentaria. Se conseguimos detectar que os problemas son estes e non os que nos venden temos parte da batalla gañada porque as solucións serán outras. O debate de se Lenin fixo o que fixo na revolución de outubro está moi ben, pero a xente fóra está buscando respostas a problemas, aos catro millóns e medio de parados dos cales a metade non cobra nada, mentres o señor Botín se forra. Ese é un problema real que ten que resolver a esquerda.
Xavier Ron, responsable de Esquerda Unida en Compostela: O que temos que facer é agrupar o que hai que agrupar para crear a alternativa á fronte capitalista. E unha das tarefas é reconstruír o Estado, o Estado de todos, co control e a participación democrática. Porque aquí non tivemos realmente unha democracia con control participativo, o que tivemos foi franquismo e despois a entrada do neoliberalismo. E así vivimos, suspirando polo escaso Estado de Benestar que tiñamos. Penso que hai alternativa e temos que creala, temos que perder o medo a xuntarnos e renunciar ao noso embigo e coincidir no esencial. A folga xeral é necesaria, o pobo que ten que saír e dicir “basta xa”, opoñerse ás políticas de desmantelamento do público. Se o pobo ese día toma a rúa, algo cambiará.
Enrique Banet, presidente da Fundación Galicia Verde e activista: Se queremos solucionar o problema, o primeiro que hai que facer é recoñecer o problema. Aquí hai unha loita de clases, nós estamos en crise porque estamos no bando perdedor, ese é o problema. Pero hai un bando que está gañando moitos cartos. Os políticos lamentablemente son os árbitros desta loita e están escorados cara á parte vencedora. Eu creo que os políticos teñen que servir ao pobo e non a esa clase dominante, aos mercados.
Mabel Rivera, actriz e activista: A esquerda ou non existe ou está totalmente desaparecida en combate e non sei en que combate, en que carallo de guerras están. Ogallá a crise sexa tan profunda neles que desaparezan dunha vez. A única alternativa que teñen é regresar ao pobo, fundirse nel. Hai trinta anos eu traballaba nunha empresa que se chamaba Astano. Daquela xa se estaban fraguando unha serie de historias: os maiores consentidores de que actualmente esteamos nesta situación foron os partidos de esquerdas, foi un pacto vergonzoso aquelas historias da Moncloa, estaba todo perfectamente planificado. Non teño unha perspectiva histórica máis atrás, pero teño a miña propia historia, intensa, porque de trinta anos a esta parte vin como foron ao garete moitos logros que se conseguiran co esforzo de moitísima xente de esquerdas. A única solución está en nós, nas organizacións. Para min é a única posibilidade de nos salvar, porque estamos nunha época absolutamente de resistencia.
Carlos Neira, economista e investigador social: Creo que non é casual que aquí nos atopemos varias persoas de Ferrol. Ferrol é unha boa metáfora do país: foi o primeiro sitio onde o nacionalismo tivo poder municipal e tamén foi o primeiro sitio onde eses avances políticos e sociais afundiron. Hai que empezar a propoñer solucións, facer cousas dende abaixo, coa xente, sen importar idearios. Hai que empezar a traballar en microcosmos particulares que van ter percorridos de aparición, éxito ou fracaso, pero que deixarán pousos, como temos moita xente de Ferrol. Hai que empezar a propoñer solucións e logo atoparse ou recoñecerse ou non con outras experiencias ou con outras persoas. Os partidos non se van suicidar, polo tanto terán que levar un pau electoral impresionante, sufrir unha crise absoluta para desaparecer e fundirse outra vez na cidadanía. É necesaria unha fronte popular que xunte toda a esquerda interclasista á marxe de ideoloxías doutro tipo ou dunha consideración máis ou menos nacional da cuestión galega. Moita da xente que se considera de esquerda neste país ten outro ámbito de referencia, que non é Galicia senón o Estado, e hai que telo en conta. Hai un problema máis de diferenzas de clases e non de diferenzas doutro tipo.
X.H.: As municipais van supor un golpe moi grande para a esquerda partidaria e eu voume alegrar porque é a forma de que estes tipos reaccionen. O exemplo que poñía Carlos do Bloque en Ferrol é moi claro e é unha situación que agora se vai estender a outras cidades. Eu tamén creo que temos que crear unha fronte popular, pero unha fronte de camaradas, non de compañeiros de viaxe aos que despois se lles pega un tiro. E por que non construír instrumentos partidarios que despois non se presentan a determinadas eleccións, que igual se presenten ás municipais e non se presenten ás xerais e que neses comicios utilicen estratexias de voto branco ou nulo? Está todo por inventar: non hai alternativa, hai que construíla.

Debate publicado no número 158 de TN, de xullo de 2010.

Artigo publicado no número 158 de TN, de xullo de 2010.

Os traballadores da radio e televisión públicas de Galicia reclaman a consolidación dos seus postos de traballo. A CRTVG é a radiotelevisión autonómica “histórica” (a distinción que comparte coas canles de Catalunya, Euskadi, Andalucía, Madrid e Valencia) cunha menor porcentaxe de traballadores indefinidos, menos do 50 por cento, e tamén a que leva máis tempo sen convocar oposicións: 18 anos, dende 1992. A consecuencia é que ao redor de catrocentos dos seus redactores e técnicos manteñen unha situación laboral precaria, en fraude de lei, malia a levar máis dunha década no seu posto de traballo. Nin nos sucesivos gobernos de Manuel Fraga, nin nos catro anos de bipartito, se deu solución a este problema. A finais de 2009, co proceso estancado e a piques de entrar nos tribunais, a dirección chegou a un acordo cos sindicatos para a convocatoria de oposicións, aínda non confirmadas. Presionado polo comité de empresa, o director, Alfonso Sánchez Izquierdo, promete agora que se farán oficiais en abril.

A división entre os traballadores xorde á hora de decidir a maneira de facer esa consolidación. Por unha banda os catro sindicatos representados no comité de empresa – CIG, UGT, CC.OO. e USO–  pactaron coa dirección da cadea a convocatoria dun proceso de oposicións que significaría a creación de 220 postos de traballo. Pola outra, un grupo moi numeroso de contratados (máis de 370) asinou un escrito demandando a consolidación directa dos seus empregos sen pasar pola oposición aberta. Este grupo, apoiado pola Central Unitaria de Traballadores (CUT), basea a súa reivindicación en procesos semellantes levados a cabo en Canal Sur ou Telemadrid, e tamén noutros departamentos e organismos da Xunta de Galicia, e que nalgúns casos mesmo foron ratificados polos tribunais. Porén, para Santiago Alvite, presidente do Comité Intercentros da CRTVG, esta solución “aínda que pode parecer xusta – pois eu teño amigos que levan moitísimos anos agardando consolidar a súa praza–  non é legal”, como demostran varias sentencias do Tribunal Supremo, o estatuto do empregado público e a Lei de Función Pública, que indican que as convocatorias para a administración pública deben abrirse a todos os cidadáns, respectando o principio de igualdade que asegura a Constitución. En calquera caso, o acordo acadado garante que a experiencia laboral na CRTVG significará 2.85 puntos sobre dez, o máximo permitido pola lei.

Prazas insuficientes

Discútese o método, pero sobre todo discútese o número de prazas que a CRTVG debería crear. En San Marcos traballan con contratos temporais 443 persoas, dos cales 154 son prazas non consolidables (substitucións por baixas, prácticas ou relevo de prexubilados). Quedan, polo tanto, 289 postos, pero até agora a dirección negouse a aceptar a creación das 69 prazas restantes, algo polo que seguen loitando os sindicatos. Están tamén os traballadores das delegacións, máis de 150, que non entraron polo de agora nas negociacións, malia ás reclamacións dos 370 críticos, e que tamén reivindican que os seus contratos pasen a ser indefinidos. A CRTVG é unha empresa xudicializada, que antes do verán terá que facer fronte a máis de 200 procesos legais iniciados polos traballadores, que case sempre ven recoñecida a condición indefinida dos seus contratos (aínda que non a propiedade da praza). Velaquí a verdadeira cerna do conflito, segundo Raquel Lema (CUT), unha das voceiras dos 370 traballadores contrarios ao acordo: non tanto o método de consolidación, senón o número de prazas fixas que a dirección xeral do ente está disposto a crear. A oferta de 220 resulta insuficiente para todos os sindicatos, que pelexarán para que se eleve en canto menos outras duascentas. Do contrario, a CIG xa ameazou con plantexar unha demanda de conflito colectivo.

As delegacións son unha boa mostra da política de empresa da CRTVG. Estes servizos de información foron “externalizados”, outorgados a produtoras de fóra do ente, pertencentes en case todos os casos ás cabeceiras de prensa do país. Un exemplo de control clientelar dos sucesivos gobernos da Xunta dos medios de comunicación privados. Esta crítica é compartida tanto polos sindicatos presentes do comité de empresa como polos traballadores que rexeitan a súa actuación; uns e outros denuncian un intento do Partido Popular de debilitar o labor de servizo público da CRTVG, reducindo a estrutura de persoal e incrementando as externalizacións de programas e delegacións. “O principal é que saibamos que televisión pública queremos, que contido”, salienta Raquel Lema. Ademais, dende a chegada o PP ao goberno da Xunta a TVG perdeu máis dun 15 por cento da súa audiencia. Santi Alvite (CIG) e Teté Pérez (CC.OO.) acusan directamente a Sánchez Izquierdo de estar acirrando o conflito entre os traballadores: “gañaron as eleccións de rebote e na campaña prometeran cousas, como a consolidación directa dos postos de traballo, que agora non poden cumprir, porque é ilegal”, apunta Alvite, que advirte de que dende a dirección se podería estar procurando un adiamento da convocatoria das oposicións “para ofrecer unha consolidación máis ampla a cambio de recortes no convenio”. Recentemente Sánchez Izquierdo afirmou no Parlamento que moitos dos instrumentos legais que manexa a CRTVG non son, ao seu xuízo, os adecuados: “nin o é a lei nin o propio convenio colectivo en vigor que é en exceso garantista”.

Os traballadores críticos, asesorados pola CUT, presentaron o 30 de marzo unha demanda contra o acordo ao que chegaran comité de empresa e dirección, un proceso que agora deberá ser resolto antes de xuño polo Tribunal Superior de Xustiza de Galicia. A CUT denuncia que o plano da CRTVG implicaría unha redución de 300 postos de traballo na televisión e radio públicas de Galicia, o que considera un “ERE encuberto”. Tamén se critica que a Compañía “está incrementando notablemente a externalización dos seus programas”, que “non se cobren baixas por enfermidade” e que “non se renovan contratos por obra, eliminando silenciosamente o cadro de persoal dos informativos e dos programas”. A CUT advirte, ademais, de que os empregados que non aproben as oposicións serán despedidos, polo que a CRTVG terá que afrontar o pago de indemnizacións, que poderían ter un custe de varios millóns de euros. A CIG, pola súa banda, responde que estas acusacións son unicamente “cortinas de fume” e que están sendo aproveitadas pola dirección da cadea.

A reforma da lei

Este conflito laboral é un dos buracos estruturais que a Compañía de Radio Televisión de Galicia vén arrastrando dende os anos 90. Outro, tamén fundamental, é a reforma da lei da CRTVG, prometida e incumprida polos gobernos de Fraga, Touriño-Quintana e, agora, Núñez Feijoo. Entre outras cousas, o Partido Popular esixía hai un ano no seu programa electoral que a elección do director xeral do ente se realizase no Parlamento por maioría de dous terzos. Esa mesma maioría cualificada quería que fose necesaria para nomear novos membros do consello asesor do ente público. Así mesmo, propuña que participen no organismo novas entidades, como a RAG ou o Consello da Cultura, e que o número de membros se limitase a sete. Nada se sabe disto. Perante as demandas de socialistas e nacionalistas, Alfonso Rueda, conselleiro de Presidencia, anunciou hai unas semanas que a reforma, de facerse, non chegaría até “a segunda metade da lexislatura”, isto é, 2012

Nada cambia na CRTVG, onde se mantén o control e a manipulación política, agrávase a precariedade e debílitase a función de servizo público. A consolidación dos postos de traballo, de todos, directa ou por oposición, parece urxente, pois entre outras cousas eliminaría a presión engadida que para os periodistas supón a certeza de que o seu emprego depende dunha decisión política. Porén, dende a dirección do ente parece non haber présa para resolver a situación. Interesa que a televisión e a radio públicas de Galicia funcionen correctamente?

Artigo publicado no número 157 de TN, de Xuño de 2010.

Ás veces hai feitos que parece que non teñen relación entre si, pero que xeran inquietudes e
animan á reflexión. O pasado 13 de xullo celebráronse as Xuntas de accionistas de Inditex e
Adolfo Domínguez. Entre outras cousas, coñecemos que Inditex aprobaba unha repartición
de dividendos de 748 millóns en dividendos e que o beneficio consolidado de Adolfo
Domínguez ascendía a 971.000 euros.
Mentres en Galicia presentábanse estas cifras positivas, tres días máis tarde o “Grupo de
Impulsores” dos Obxectivos de Desenvolvemento do Milenio reuníase en Madrid para
traballar cara a erradicación da fame e da pobreza no mundo.
En paralelo, desde Asia chegan noticias de que as traballadoras e traballadores das fábricas
que fornecen ao mundo de roupa e compoñentes electrónicos xóganse a vida para defender os
seus dereitos e reivindican que se lles pague un salario que lles permita cubrir necesidades
tan básicas como alimentar ás súas familias.
Vemos como en China, Foxconn, fabricante do iPhone de Apple e de computadores para
Hewlett-Packard, viuse obrigado a dobrar os salarios base dos seus traballadores ante as
críticas recibidas e a deterioración na imaxe dos seus importantes clientes ao coñecerse que
en tan só 5 meses, 10 traballadores suicidáronse e outros 3 tentárono.
En Bangladesh, o país cos salarios máis baixos da industria global de roupa -uns 18 euros ao
mes-, miles de traballadores/as levan semanas saíndo á rúa para reclamar que o salario
mínimo alcance os 57 euros e ter unhas condicións dignas de traballo. En menos de 10 anos,
só neste sector, os mal chamados “accidentes” laborais cobráronse a vida de 273
traballadores/as.
Colectivos de defensa dos dereitos laborais como a Campaña Roupa Limpa, seguimos
constatando, a través das denuncias que nos fan chegar as traballadoras e de investigacións
propias que as condicións de traballo e de vida nos países onde se fabrica a nosa roupa
seguen sendo dantescas: á inseguridade laboral e os salarios de miseria, súmanse xornadas de
até 21 horas, horas extraordinarias obrigatorias e non remuneradas e intimidación, acoso e
despedimentos aos/as que tratan de formar un sindicato para mellorar as súas condicións de
traballo.
O emprego que se xera nestas condicións de traballo, lonxe de contribuír ao Desenvolvemento perpetúa ás persoas na pobreza.
Por iso é difícil de entender que se deixe a vixilancia dos dereitos humanos en mans de quen
fan negocio co seu incumprimento. Fronte á Responsabilidade Social Corporativa das
transnacionais reclamamos esixibilidade xurídica. Cantos suicidios e mortes máis necesitamos
para virar a cabeza e ver o que pasa no outro lado do mundo? Como medio cara á erradicación da
pobreza, sería necesario construír unha gobernanza mundial que regule as operacións das
transnacionais e que garanta o respecto dos dereitos humanos nas cadeas produtivas globais.
Analizarase todo isto nas reunións dos Obxectivos do Milenio?

Nanda Couñago é coordinadora da Campaña Roupa Limpa a nivel galego, e Eva Kreisler a nivel estatal.

Artigo publicado no número 157 de TEMPOS Novos, de xuño de 2010.

Imos por partes.

A crise financeira

Lembremos que a crise financeira actual estoupou cando na primavera do 2007 a banca de investimento estadounidense, que pasaba por ser a máis solvente e dinámica do mundo, entrou nunha crise sen precedentes que afectou as principais institucións bancarias.
Os cinco grandes bancos de investimento dos Estados Unidos, un tras outro e nun curto período de tempo, entraron nunha crise que os levou á bancarrota –caso de Lehman Brothers e Bearn Stearns–, á súa venda –Merril Lynch– e a grandes perdas –Goldman Sachs e Morgan Stanley–. Pola dimensión e a relevancia das operacións destas entidades bancarias a crise estendeuse a todo o sistema financeiro estadounidense –bancos, entidades de seguros, etc.–.
En menos dun ano todo o sistema financeiro estadounidense –que contaba cun extraordinario volume de activos financeiros, que tiña enormes sumas investidas en produtos sintéticos con títulos sen valor pero que ignoraba, e aínda segue ignorando, en que grao– sufriu multimillonarias perdas. Perdas avaliadas polo baixo en dous billóns de dólares e que obrigaron a intervir directamente ás autoridades federais para evitar que todo o edificio se viñese abaixo.
A crise financeira dos Estados Unidos tivo a súa orixe na arriscada política crediticia dos bancos. Unhas entidades faltas de liquidez que, co gallo de protexerse das débedas hipotecarias, procederan –hai que dicir que apoiados polo goberno federal– á súa titularización. O proceso consistiu na conversión das hipotecas en títulos cotizables tales como os CDS (Credit Default Swap) –moi activos con títulos da débeda pública e dos que volveremos a falar ó tratar a débeda grega– e na creación dunha serie de sociedades –as SIV (siglas en inglés de Vehículos de Investimento Estruturado)– de moi alto risco que procederon á compra das débedas hipotecarias transformadas agora en títulos mediante os hedge founds –fondos especulativos de alto risco que na súa maioría son filiais dos grandes bancos–.
Co estoupido da burbulla inmobiliaria estadounidense, os títulos –as hipotecas titularizadas, as famosas subprime– pararon de venderse deixando sen liquidez as SIV, que entraron entón en crise e arrastraron con elas, pola sucesiva creba dos fondos especulativos, os grandes bancos. Estas entidades financeiras tiveron que asumir as súas débedas e compromisos entrando elas tamén en creba por falta de liquidez.
Dada a relevancia mundial destas entidades, que operan nun sistema financeiro occidental moi liberalizado e marcado pola especulación financeira, aquela crise trasladouse a todo o sistema financeiro internacional. Esta propagación veuse favorecida por unha mundialización económica que facilita, polos mecanismos clásicos dun sistema financeiro globalizado, a extensión e propagación das crises.
Deste xeito a crise financeira estadounidense trasladouse a Europa. Se Gran Bretaña, polas especiais características do seu sistema financeiro, resulta ser a máis afectada, tamén sofren os seus efectos a maioría dos países da Unión Europea, cuxas entidades financeiras –co apoio dos respectivos gobernos e bancos centrais e a propia Unión Europea e o BCE–, apostaran polas hipotecas de alto risco –as subprime– e os títulos cotizables –como os CDS–.
O dominio que, nos países máis desenvolvidos, ten o capital financeiro sobre toda a economía fixo que a crise financeira se xeneralizase. A crise, evidentemente, afectou a Grecia como ó resto da Unión Europea, mais a súa intensidade foi diferente segundo que país. E foi maior naqueles que contaban ben cunha importante presenza de prácticas especulativas nos mercados financeiros –Grecia– ben cunha elevada relevancia do auxe inmobiliario na actividade económica –España–.

Os límites da Unión Europea

Se a crise financeira e os seus efectos marcan a crise grega, non menos relevante resulta a actual engrenaxe político-financeira da Unión Europea, pois limita enormemente a capacidade de actuación dos países da zona euro en instrumentos de política macroeconómica tan fundamentais como as políticas monetaria e fiscal.
En materia de política monetaria, os países europeos da zona euro están condicionados tanto polas decisións xa adoptadas –derivadas fundamentalmente dos criterios de converxencia incluídos no Tratado de Maastricht, que introduciron o euro como moeda oficial dos 15 países que asinaron o tratado– como as relativas ós tipos de xuro e cambio tomadas ultimamente polo BCE. Unha entidade cuxos dirixentes parecen imbuídos dun fundamentalismo monetarista e que non fan ren que non aproben o Goberno alemán e o Bundesbank, partidarios ámbolos dous de políticas monetarias excesivamente restritivas.
Tales políticas son tremendamente prexudiciais para moitos países da Unión Monetaria especialmente para os menos ricos –os chamados PIIGS: Portugal, Italia, Irlanda, Grecia e España, países europeos que, antes da ampliación ó Leste, ocupaban os últimos lugares na listaxe económica– sen que estea moi claro que favorezan os máis poderosos, como poden ser Francia e Alemaña.
A existencia dunha moeda única, o euro, para países moi heteroxéneos, sen outros lazos de unión que a libre circulación de mercancías e capitais e con sistemas fiscais e laborais tan diferentes como os da zona euro –a Unión Europea non é Estados Unidos– é, cando menos, un risco moi grande especialmente para aqueles con menor capacidade exportadora, como os PIIGS, que importan máis que exportan.
Unha única moeda limita a capacidade de actuación de cada país fronte a situacións de risco ou debilidade en mecanismos de axuste tan fundamentais como o tipo de cambio: o goberno grego, ó igual que o español e o portugués veñen de comprobar, unha vez máis, a súa limitadísima capacidade de actuación fronte ós recentes ataques especulativos.
A situación pódese volver moi grave se ademais as autoridades monetarias responsables (neste caso o BCE) adoptan decisións, relativas ós tipos de cambio e ás taxas de xuro, que supoñen un freo para o crecemento desas economías (impiden políticas expansivas), ó tempo que se inhiben diante de ataques especulativos a países membros da UE. Estimulados, para máis, por estas políticas restritivas que favorecen a aparición de burbullas especulativas: os axentes financeiros aproveitan as baixas taxas de xuro para especular contra gobernos endebedados.
En materia de política fiscal o pacto de estabilidade, derivado do Tratado de Maastricht, supuxo a aceptación polos estados asinantes da implementación de políticas fiscais tamén moi restritivas –compromiso dun déficit público anual inferior ó 3 por cento do PIB e dunha débeda pública acumulada inferior ó 60 por cento do PIB–. Tales políticas, en situacións de crise como a actual, castigan a aqueles países –de novo, os PIIGS– que necesitan perentoriamente que a súa economía medre, para que se recupere a demanda agregada, se incremente a actividade, se cree emprego e se melloren as condicións de vida dos seus cidadáns.

O endebedamento exterior e a especulación

Sen o control de instrumentos básicos da política económica, os países europeos, especialmente os menos desenvolvidos, vólvense vulnerables maiormente en momentos de crise como a actual. Precisan ser sostidos financeiramente para non verse excluídos dos intercambios internacionais. Necesitados de recursos e tendo que optar por políticas fiscais restritivas que atenden mais ó control do gasto que a estimular os ingresos –por decidir que o déficit orzamentario se controla mediante a redución dos gastos e non incrementando os ingresos fiscais– vense finalmente forzados a acudir ós mercados exteriores no servizo da débeda.
Entón é cando caen en mans dos especuladores, principais actores dos mercados financeiros: fondos de pensións, sociedades de investimento ou mutual funds. Seguros e bancos teñen un volume de activos financeiros tal que basta con que se poñan de acordo e impliquen unha parte dos seus activos ben nunha acción concertada contra unha moeda –como sucedeu no ano 1992, cando os fondos de pensións atacaron o Sistema Monetario Europeo especulando contra a libra– ben contra os títulos de débeda dun país –como sucede agora nos casos de Grecia, Portugal e España– para que logren os seus obxectivos de influír nas orientacións da política económica dese país.
Moito mais fácil resulta se, previamente, conseguen que estes países acepten cualificacións de risco crediticio emitidas por sociedades –axencias cualificadoras de riscos: Moody´s, Standard&Poor´s e Fitch– con as que os axentes financeiros comparten intereses e que actúan ó seu ditado contra os países que deciden atacar como agora ós da zona euro.
O Senado dos Estados Unidos probou que estas sociedades recibían cuantiosas primas dos axentes financeiros por emitir informes sempre favorables ós seus intereses e tamén que foran cómplices da grande especulación que incubou a crise financeira do 2007.
Evidentemente estes actores dos mercados financeiros traballan sobre seguro. É frecuente atoparse con que altos responsables de gobernos e de entidades públicas financeiras estiveron antes vinculados cos actores financeiros mais potentes. É público e notorio que a banca Goldman Sachs, un dos maiores propietarios de fondos especulativos e con fortes lazos coas axencias de ráting, tivo e segue tendo representantes destacados nos sucesivos gobernos estadounidenses en lugares tan decisivos como o Departamento do Tesouro ou a mesma Presidencia.
Tamén contan con relevantes e influentes altofalantes mediáticos: Wall Street Journal, Financial Times, The Economist…, que buscan convencer os cidadáns do comportamento sempre correcto e axeitado dos axentes financeiros.

Os plans de axuste estrutural

Estes axentes financeiros, cando lanzan os seus ataques especulativos contra un país, non soamente buscan as ganancias inmediatas derivadas das súas operacións financeiras senón que ademais queren forzalo, unha vez que o colocaron nunha situación de extrema debilidade financeira, a adoptar determinadas políticas –os famosos “plans de axuste estrutural”– que camiñan na senda das máis amplas liberalización e privatización económicas. Contan para iso coa inestimable axuda das institucións financeiras internacionais (Fondo Monetario Internacional e Banco Mundial) ás que agora parece ser que se suman os fundamentalistas da UE (BCE, Bundesbank…).
Liberalización e privatización que supoñen austeridade orzamentaria, liberalización de prezos dos alimentos e das materias primas, alza de prezos dos combustibles e dos servizos públicos, diminución dos salarios reais, liberalización e flexibilización das regulamentacións do mercado de traballo, liberalización do sistema bancario, privatización de empresas públicas, reformas impositivas, reformas das pensións, abandono de políticas e programas sociais.
Liberalización e privatización que supuxeron, na maioría dos países onde estes plans foron implantados, un empobrecemento masivo e un elevado custo social.

Grecia como vítima

O problema actual de Grecia no é nin o déficit público (13,6 por cento do PIB) nin a débeda pública acumulada (113 por cento do PIB) que, se ben superan claramente os criterios do Tratado de Maastrich, non resultan un caso excepcional nos países mais desenvolvidos (Gran Bretaña, por exemplo, ten un déficit público superior).
O problema actual derívase dos factores que anteriormente subliñei: a adopción de políticas fiscais restritivas que miran ós mercados exteriores para a procura de financiamento nun contexto de crise financeira internacional provocada por prácticas especulativas, nun marco europeo ríxido fixado por uns criterios de converxencia moi restritivos. Criterios que Alemaña vixía que se cumpran escrupulosamente pero que, como dixen, favorecen os ataques especulativos.
Grecia, como a maioría dos países da Unión Europa, viu medrar o seu déficit pola caída da actividade froito da crise financeira. Para afrontar este déficit actuou como moitos dos gobernos europeos, adoptando unha política conservadora: acudindo ao financiamento externo e non incrementando os ingresos fiscais. Os conservadores sempre subliñan que os déficits públicos son consecuencia duns gastos públicos excesivos e non duns ingresos públicos escasos.
Este financiamento foi conseguido polo goberno anterior emitindo títulos da débeda que foron adquiridos por actores financeiros –aseguradoras e bancos alemáns pero tamén outros actores financeiros– que actuaron con eles de xeito moi semellante a como fixo a banca financeira estadounidense coas hipotecas subprime: especulando. Converténdoos en títulos sobre a débeda tipo CDS mediante os hedge founds respectivos –títulos especulativos que lles producen ós seus propietarios/especuladores unhas ganancias enormes por ver inflados os seus valores grazas á especulación–.
A suba especulativa dos prezos –moitas das veces en base a apostar polo risco de insolvencia dun país como pasa con Grecia– supón unha suba imparable do custo global da débeda: uns gañan –os especuladores propietarios dos CDS e dos títulos da débeda– mentres outros perden –neste caso o goberno grego, que emite os títulos para amortizala súa débeda–. Grecia aparece así como vítima dun ataque especulativo.

Grecia como experimento
Se agora lles botamos unha ollada ós principais puntos do acordo relativos ás “reformas” que se lle impoñen a Grecia veremos a real dimensión do “axuste” –que non é mais que unha nova copia dos xa citados plans de axuste estrutural–: austeridade orzamentaria (redución do déficit dende o 13,6 por cento actual o 2,6 por cento no 2014), recorte dos investimentos públicos, diminución dos salarios reais (conxelación dos soldos dos funcionarios durante tres anos, eliminación de pagas extras), reformas das pensións (conxelación dos importes,  endurecemento das condicións de acceso e nos sistemas de cálculo do importe), privatización de empresas públicas, liberalización de servizos (enerxía, transporte), flexibilización das regulamentacións do mercado de traballo (reforma do mercado laboral, redución nos custos das indemnizacións por despido), reformas impositivas (incremento do IVE, dos impostos sobre alcohol, tabaco e combustibles…), etc.
O pobo grego –as clases populares– van pagar moi caro o “axuste”, como antes lles pasou ós mexicanos, arxentinos, brasileiros, asiáticos, rusos…..: impoñer unha política restritiva cando a recuperación non está en camiño, xerará un alongamento da crise na que perderán especialmente as clases populares.
Iso si, a banca grega non ten de que preocuparse –os seus socios coidaron ben dos seus intereses–: o 10 por cento do fondo de rescate, uns 10 millóns de euros, irán destinados a reflotar o sistema bancario heleno se for mester.
Como di J. Stiglitz, “o paradoxo é que lles demos ós bancos un cheque en branco para salvalos, e agora a axuda que se pon a disposición de Grecia ten uns custos excesivos”.
Grecia é, tamén, un experimento. Detrás dela outros países da zona euro –empezando polos PIIGS– serán obxecto de ataques especulativos: os especuladores son insaciables.

Se Europa quixera…… queimaría aos especuladores

Pero, aínda que pareza incrible a realidade podía ser outra, se Europa quixera.
Se Europa quixera podería poñerlle freo ás prácticas especulativas no seu territorio e mudar as políticas públicas que aboan o terreo a aquelas substituíndoas por políticas expansivas como fixeron aqueles países que deste xeito non sufriron a crise en demasía –Asía Oriental e Asia Meridional–, ou conseguiron saír cedo e en boas condicións –Australia, América Latina e o Caribe–. Estes países están a facer –en materia de política fiscal e monetaria– todo o contrario do que se lle está a esixir a Grecia e o resto de países da UME.
Se Europa quixera….. queimaría os especuladores e sería máis solidaria. Pero este tema pode quedar para outro artigo.

Artigo publicado no número 158 de TEMPOS Novos, de xuño de 2010.

O decálogo
1.    A FAES, que ninguén se escandalice, somos todos: a fundación é a máis subvencionada do Estado. Logo vai ao seu e actúa como nódulo do rizoma reaccionario en España, móvese a xeito de primus inter pares coa Conferencia Episcopal, a CEOE, as asociacións de xuristas, a patronal bancaria, o ensino privado, os medios axitadores, parte do mundo do fútbol (Florentino Pérez é accionista de Libertad Digital, as bancadas do Atlético de Madrid son un bastión de neonazis, un vicepresidente da Liga asina manifestos da extrema dereita, comentaristas erguen o brazo no Val dos Caídos, a prensa deportiva redáctase con prosa imperial), a AVT, Galicia Bilingüe e outras agrupacións semellantes, ateneos, clubs e, por suposto, o propio PP. Un e outros monopolizan o mercado enchendo os andeis de marcas con nome e de marcas brancas para causar a creba dos competidores.
A FAES, como Al Qaeda, é o pegamento intelectual deses esforzos illados. Elabora o catálogo de protocolos para que non haxa que improvisar en cada situación e que os resultados parciais se retroalimenten. Mesmo serve de referencia á ultradereita internacional, que así sabe a quen dirixirse aquí. Máis alá das actividades públicas, fóra de cámara, está o: “Vouche presentar a alguén. Temos que cear un día todos, para falar. Coñeces tal asociación? Habería que apoialos algo. Iso hai que sacalo en portada”. Unha rede de branqueo do ultraconservadorismo con estrutura tentacular que emprega as tácticas de infiltración do Opus Dei para apostolizar na nova relixión: o capitalismo salvaxe e a represión que o fai posíbel.
2.    A FAES é unha garda da ortodoxia reaccionaria. A súa función é subliñar o dogma e sinalar os herexes e traidores. Gallardón, ou o propio Rajoy, sábeno ben. Feijóo tamén, pero os mandrís que nacen no zoo levan mellor o cativerio e sempre atopan algo do que botar man. E se o seu comportamento é aprendido, o machote dos Peares merece un sobresaliente porque, coma os lobos, baixa a cabeza e ofrece o cu coma ninguén cando o macho alfa regaña os dentes.
3.    A FAES anima os seus cachorros a mostrarse fortes, mesmo macarras, violentos, abusóns. Pode que isto non redunde en adhesións espontáneas, pero si en adhesións interesadas. A maioría réndese sempre ao forte. Feijóo volve ser un bo exemplo de submisión interesada: “Xa chegará o meu momento”, di.
4.    A FAES ameaza a inimigos e a amigos, a estes especialmente e sobre todo se teñen poder económico ou capacidade de influencia. “Que tal se publicades tal libro? Que tal se financiades tal ciclo? Ou tal campaña? Que tal se lle abrides un proceso a fulano?” Cada un destes personaxes debe mostrar solidariedade de clase, debe achegar á causa segundo as súas posibilidades, en cartos ou en especie. E debe saber que, se mostra reticencias, van ir por el: os baróns rexionais, empresarios, xuíces, financeiros, xornalistas. “Como bos somos moi bos”, dinlles, “pero como malos somos mellores”.
5.      Unha proposta da FAES é válida cando provoca escándalo. Se provoca indiferenza, ou unha reacción tépeda, é inútil porque funciona dentro das normas, cando o que se quere é desprazar as normas e os marcos de referencia ideolóxica. Non se aspira só a difundir as ideas propias. Se elas non escandalizan, hai que darlles outra volta de porca ata que o fagan. Non se trata de defender, senón de conquistar, e as ideas son as armas, non o botín. Esa é a medida.
6.  A FAES traballa para polarizar os debates ideolóxicos, sabedores de que o polo da dereita sempre vai actuar unido, mobilizado e obediente nunha confrontación, algo lonxe do alcance das posicións de esquerda, sempre máis matizadas e esixentes. Outra cousa que une e remite ao medo atávico é a emerxencia, de aí o clima de estado de excepción que promove a dereita: canto peor, mellor. A maneira máis efectiva de gañar adeptos é anunciar que a fin do mundo está preto.
7.    A FAES non só opina cando hai un tema candente, prende lume en canto hai de inflamábel e crea ela a incandescencia. Cada semana debe abrirse unha fronte de desgaste contra o inimigo, un titular, unha idea-forza que se repetirá mil veces por todos os medios, por exemplo: “aquelarre guerracivilista”, ou “democracia en perigo”, ou “colapso do sistema de pensións” ou “sindicatos chupóns”. Noutros casos non serán os medios senón a Igrexa a que convoque unha manifa contra o aborto, o matrimonio gay ou a educación para a cidadanía, ou os xuíces unha folga que colapse os xulgados, ou Aguirre promove a insubmisión contra o IVE. Unha semana vaise a por Zapatero, outra a por De la Vega, a por Garzón. En xeral, vaise a polo ñu que se atrase da manada. Pode ser Montilla, Chacón, Carod Rovira, Arzalluz ou Ibarretxe, Quintana ou Touriño. Coma nos 40 Principais, cada semana un número 1, e cando ese aburra, outro no sitio.
8.  Aprovéitase a información falsa ata os límites do delito e búscase o corpo a corpo. Dá igual que sexa mentira e que todo o mundo saiba que é mentira. Mellor aínda porque o desafío é máis forte e mobiliza con maior paixón: a disciplina nun exército próbase coas ordes absurdas. Provocar o goberno dunha forza progresista é ideal porque a arteiro sempre vai perder cos expertos da dereita. E se o partido civilizado devolve as provocacións, deslexitímase. Se non responde, parece que a información falsa é dada por boa. A provocación sempre triunfa.
9.    Reinterprétanse os topos do nacionalismo con pseudo-historiadores que paren panfletos como Zane Grey paría westerns. Redefínese o canon literario destacando os autores aliñados co réxime. Recupéranse o “humanismo” e os “valores eternos”. Reedítanse os manuais escolares do franquismo, emítense series sobre Franco e o golpismo. Arguméntase o carácter “non fascista, apracíbel e desideoloxizado” daquel réxime. Elabóranse nóminas de “afectos” entre os universitarios e redáctanse manifestos contra a estrutura do Estado ou en defensa do castelán. Supedítanse áreas da ciencia e a medicina á moral cristiá. O propio Aznar presenta libros e calquera diría que falamos dun escritor. Coma Fraga, que publicou ducias e ata a el mesmo lle custaría lembrar un só título.
10.  A Fundación precísana para recadar axudas (o 70 por cento do seu presuposto millonario procede de fondos públicos e os doadores desgravan o 25 por cento as persoas físicas, o 35 por cento as xurídicas. As doazóns á Mesa, por exemplo, cero), e como escusa para saíren á palestra pública e dar opinión sobre asuntos con forte compoñente ideolóxica baixo o palio dunha conferencia, a presentación dun libro ou un informe. O mostachiño psicótico convoca e os xornalistas acoden coma quen vai ao cárcere entrevistar un vampiro ou un asasino en serie, a ver como reacciona o monstro en presenza de cámaras e micrófonos. Sen o selo da Fundación, estas chamadas aos medios para botar a lingua a pacer veríanse fóra de lugar, inxerencias na vida política lexitimada pola soberanía popular, inxerencias mesmo na estratexia do propio PP. A Fundación achega verniz académico, coma un club filantrópico de gentlemen que se reúnen na biblioteca a recitar poesía.

Pureza de sangue
Calquera diría que falamos da mafia, non é tanto. Que eu saiba, e toco madeira, non hai pistolas. O chilote da FAES persegue a entronización vitalicia do cincento invasor de Iraq, e ha esfarelar en canto el a espiche. Tamén busca erixirse como referencia do polo conservador ilustrado: lexitimarse para á súa vez expedir con carácter de monopolio os certificados de pureza de sangue. Que cando alguén teña unha dúbida poida ir á biblioteca virtual e a golpe de clic acceda á doutrina sobre este ou aquel tema: liberdade, terrorismo, valores, vínculo atlántico cos EUA, unidade de España, globalización.
Os conselleiros e conselleiras da Xunta, por exemplo, deben ser auténticas ratas desta biblioteca virtual. Os artigos da web da FAES, os links, as ventás e pestanas superpostas son para eles coma as circunvolucións da súa propia materia gris. A ese oráculo acoden para deseñar a política lingüística, a de sanidade, a de educación, a de cultura. Non faltará quen saque tallada pero en parte é unha organización sen ánimo de lucro, un verdadeiro apostolado da ruindade.
Os programas das forzas reaccionarias descansan sempre no impulso por “despolitizar” a sociedade. Negan a validez, mesmo a existencia das ideoloxías, e cando estas (ou sexa, as contrarias, porque a ideoloxía defínese distanciándose dun Outro ao que descualifica como ideolóxico) emerxen a pesar de todo, chámanlles nostalxia rabiosa, presión intolerábel ou imposición fascista. Eles queren que a actuación política se reduza ao caso particular e factual, que renegue da confrontación de modelos políticos e da loita de clases.
Fálase do ocaso das ideoloxías, da terceira vía. A FAES compila unha serie de receitas para orientar o labor de goberno, pero non son receitas políticas, ou politizadas, senón reflexións fillas do “sentido común” e do que “calquera entende por normal”. A propia Xunta cita sen sabelo a Deng Xiaoping cos gatos que tanto ten se son brancos ou negros, o importante é que cacen ratos, cando di que non quere médicos de dereitas nin de esquerdas, nin que falen galego nin castelán, quere “os mellores médicos”, e punto. O resto é palla ou ganas de enredar.
Un caso que ilustra ese extremismo apolítico é o do Prestige. A dereita aceptaría as protestas se se circunscribisen á reclamación dos danos polo verquido. Cando a indemnización se conseguise, o conflito estaría solucionado e as cousas seguirían igual que antes, que é o estado ideal das cousas. A validez de Nunca Máis residiu en superar ese marco desideoloxizado e escravo do factual inmediato para facer política, cuestionando o modelo económico das grandes navieiras, as bandeiras de conveniencia, as redes empresariais para eludir responsabilidades, a xestión política das emerxencias, o reparto enerxético baseado nos combustíbeis fósiles, a protección do medio e os recursos pesqueiros, etc. Entón díxose que Nunca Máis non quería solventar o conflito senón facer política. O segundo era certo, o primeiro non. Era a dereita a que non quería solucionar nada, que todo seguise igual en beneficio da barra libre para os intereses económicos das grandes empresas. A dereita non deixaba de facer política mentres acusaba o movemento popular de politización.
Outro tanto coa lingua, politizada. Ou co xuízo a Garzón, o infausto. A dereita esfórzase por “despolitizalo” e reducilo aos aspectos procesuais para tapar a cuestión política que o orixina: a politización da xudicatura herdeira do franquismo. Entón poñen en marcha o ventilador do aquelarre guerracivilista ou o desafío ao estado de dereito, nin máis nin menos. O mesmo co Estatut: “Teñen que decidir os expertos, sen inxerencias políticas”. Con xuristas no TC que lles din aos cataláns: “Podedes poñer nación sempre que iso non signifique nada e a vosa lei principal careza de efectos xurídicos e non cuestione a indisolúbel unidade de España, única nación verdadeira”. Velaí os expertos despolitizados, fumando o charuto da soberanía popular catalá desde a barreira da praza de touros de Sevilla.
A FAES coñece a transcendencia da loita de clases e da confrontación ideolóxica e traballa arreo para rearmar o seu bando, o bando da “neutralidade”, o “sentido común” e a “xente normal”. Casualmente tamén o antiabortista, o que se opón ao matrimonio gay como antes se opuxo aos anticonceptivos, o divorcio ou a constitución, o dos pelotazos e a corrupción, o despido libre e as ETTs, o lingüicida, o dos que “van repartirse Galicia”, o dos que din que “con Franco a vida era plácida” e Millán Astray un coruñés de pro, o xenocida de Iraq, o que combate o uso “indiscriminado” das linguas no Senado, o dos postos parabancarios, o do “ladrillazo” e o decretazo, o da segregación no ensino e a muller-muller, o da Lei de partidos, o da conspiración do 11M… En fin, os apolíticos.