"Estamos nunha sociedade onde, se os recursos o permiten, os propietarios sempre teñen a razón. O propietario dun centro educativo non é nin o goberno nin os profesores, son os pais, que son os que os pagan."
 
"O que non pode ser é que aquilo que quería facer o PSdeG e non puido porque os nacionalistas llo impediron, non o faga un partido que ten o respaldo para acometelo. "

Sobre a reforma do Estatuto

"Ao longo da lexislatura mandaremos unha proposta de reforma constitucional ao Parlamento. Cando estaba na oposición, pedín que o PSdeG e o BNG nos dixeran cal era a súa proposta de goberno para a reforma do estatuto. Non a tivemos."

O territorio e as infraestruturas

"Temos 315 concellos. Castela León ten 2.400. Pregunteille ao presidente de Castela León se tiñan previsto fusionar algún e díxome que iso sería case un problema irresoluble alí. Hai que ir a fórmulas fortes de agrupación e de verdadeira cooperación, de consorcios, de mancomunidades. Canto a pedir a transferencia para modificar ámbitos municipais, temos que ter en conta que  un dos motivos do recurso de inconstitucionalidade contra o novo Estatut de Cataluña está relacionado coa supresión que pretende das provincias para facer veguerías."

"Canto a Touriñán, hai determinados usos permitidos en Rede Natura. Se collemos a protección do litoral cos mesmos criterios que Touriñán, probablemente teñamos que renunciar á acuicultura. Como país temos que dicir se queremos dedicarnos á acuicultura ou non. Agora, o proxecto que eu inicialmente vin e o proxecto final non teñen nada que ver. Todo depende de como se faga. Regular e protexer é unha cuestión de maior intelixencia que prohibir."

Das Caixas aos medios

"Até o momento, o máis salientable neste asunto é que a Xunta de Galicia, os sindicatos, os empresarios e todos os partidos políticos agás o PSOE fixemos o traballo necesario, responsable e rigoroso, non só para que Galicia permaneza no mapa financeiro español, senón para que tamén estea nos principais postos financeiros de España. Grazas a ese traballo responsable e rigoroso, podemos garantir que a fusión das dúas caixas galegas asegura ao 100 por cento a galeguidade da entidade resultante, así como a súa solvencia e viabilidade."

"Recorra ou non o Goberno central a Lei de Caixas. Nós anunciamos o recurso de inconstitucionalidade e estamos neste momento nun período chamado conflito de competencia. Hai tres meses para recorrer a lei do FROB. Nós xa advertimos que se non chegamos a un acordo no FROB, imos recorrer ao Tribunal Constitucional, porque entendemos que atenta claramente contra o Estatuto de Autonomía de Galicia."

"E todos os medios teñen neste momento un sistema de axudas, convenios e publicidade inferior en máis de dous díxitos ao que tiñan cos gobernos anteriores. Pero é certo que non establecemos ningún criterio obxectivo, senón que collemos os antecedentes e fixemos un axuste substancial á baixa das axudas que xa viñan obtendo. O problema non se solucionou, pero tampouco se engordou."

O texto completo da entrevista pódese consultar no número 153 de TEMPOS NOVOS, do mes de febreiro.

Como todos os contos, fala do medo ao descoñecido e da dor da separación, da iniciación e da aprendizaxe. Unha verdadeira odisea dunha pícara de nove anos. Cando se separan os proxenitores, o pai fica en Francia e a nai vaise vivir con ela para o Xapón. Yuki atoparase así a miles de quilómetros de Nina, a súa amiga da alma. Pero as nenas non se resignan e van poñer todo da súa parte para impedir que as afasten.
A película de Suwa e Girardot  desprégase nunha encrucillada da infancia e cartografía herdanzas, vencellos e afinidades entre pais e fillos, pero esas filiacións aparecen decantadas polo punto de vista de Yuki, unha mirada que vertebra a película e nos leva de viaxe. E como Yuki, tampouco nós podemos imaxinar a natureza abismal da experiencia que lle agarda. No bosque. Ese territorio no que se aventura Suwa, arrastrado por Girardot, e grazas a esa inspiración transita por unha xeografía imaxinaria que abre os horizontes do seu cinema. Pero a beleza do filme que enfiaron xuntos radica en percorrer ese territorio fronteirizo sen levantar a voz, manténdose á distancia xusta da experiencia da meniña, á altura de Yuki. Simona Weil escribiu sobre a fraxilidade como condición primordial da experimentación da beleza, como ese vento que sopra no corazón do bosque, como pegada do tremor que conmove a Yuki e transfigura o espazo representado na pantalla.
De Suwa xa falamos nestas páxinas a propósito de Un couple parfait. Girardot é un actor francés cunha longa experiencia. Empezaron a traballar hai tres anos indagando nos sentimentos íntimos sobre a infancia e a paternidade. Un proceso introspectivo que acabou callando en Yuki, unha nena na que cohabitan a herdanza francesa –por parte do pai, interpretado polo propio Girardot– e a xaponesa, por parte da nai. Como nas anteriores películas de Suwa, o guión, por chamarlle dalgunha maneira, consiste nunha partitura de estados de ánimo, de claves tonais, de sentimentos que empreñan as situacións que viven os personaxes.
              Resulta fácil imaxinar que as meniñas, Yuki e Nina, determinaron a rodaxe da película e de aí aboia a extrema dificultade da filmación, un proceso delicado que os espectadores percibimos coa emoción na flor da pel de quen asiste a algo que apenas podería preverse. En definitiva, unha boa parte do traballo de Suwa e Girardot consistiu en preparar o que non podían anticipar e en prepararse para rexistrar o que o azar lles deparara. A apertura diante do imprevisible e a vocación de verdade fornecen a Yuki et Nina dun estremecemento íntimo de tal beleza, á vez serena e convulsa, que transforma a súa contemplación nunha intensa experiencia cinematográfica.                 
              Primeiro, as meniñas tentan que os pais de Yuki reconsideren a súa decisión pero cando comproban que a súa ruptura é inevitable, foxen e pérdense nun bosque. Entramos no territorio dos contos que xa se tiña sementado na primeira parte do filme cando as meniñas botan man do universo imaxinario para evitar que as separen. A grande escena do bosque devén o momento inefable desta película admirable. As nenas pérdense de vista e Yuki intérnase na espesura que semella cobrar nova vida coa súa presenza ata chegar á estrema do bosque. Entón descubrimos, como a meniña, que estamos noutro mundo: atravesou un abismo que aínda non pode designar. Porque, sen que chegásemos a advertilo, produciuse un salto entre dous universos, entre dúas esferas da experiencia, entre dous tempos unidos por lazos invisibles. Unha fenda que non é unha elipse, nin un flashforward, nin un flashback.
              É un deses momentos primordiais que transforman a infancia nunha experiencia fundacional. Unha revelación que a razón non pode traducir pero que o filme de Suwa e Girardot denota con todo o misterio que encerra a súa invisibilidade. Alí onde se revelan as afinidades que persisten máis alá da xeografía dos mapas e do tempo dos reloxos. Porque Yuki descobre unha filiación que sutura as feridas da separación e que a vencella cunhas raíces que descoñecía. Pero, como en todos os contos verdadeiros, só tras enfrontar a soidade radical, o desamparo da “noite escura”. Cando só era unha meniña no bosque.

O artigo completo pode consultarse no número 152 de TEMPOS NOVOS.

Esencia do Xacobeo
O Dado abriu as súas portas antes do habitual, a máquina de café fumegou. Porén, outras bebidas acaían máis a unha conversa que se presentaba vizosa. Unha ducia de persoas, vendo o vaso medio cheo, interesadas en avaliar o presente, en valorar o que de si podería dar un acontecemento que, gústenos ou non, vai monopolizar o ano que comeza. Mais, antes do aquí e do agora, pareceu interesante abordar o Que. As orixes da marca “Xacobeo”, como trasunto dun outro invento mercadotécnico, o culto a uns restos supostamente apostólicos, atopados, se cadra casualmente, no lugar onde hoxe se erixe a Catedral. A intervención de Eduardo Alonso, equiparando as orixes relixiosas, e por tanto ideolóxicas, do Xacobeo, coas Cruzadas (que tamén terían xogado un papel no encontro, ben que conflitivo, entre culturas), marcou a liña do seu discurso posterior, claramente escéptico co obxecto de debate: un evento esencialmente turístico e só tanxencialmente cultural, ao seu ver. Marcos Lorenzo, sen contradicilo, amosouse máis partidario. “Non sei se foi a construción dun mito ou a resignificación dun mito anterior, pero traballouse con esas cuestións, cun pé no relixioso, no espiritual… Paréceme que funcionou moi ben.” Como marca, a creación de Vázquez Portomeñe durante o esplendor da era Fraga é unha ferramenta chea de potencialidades para dar a coñecer a Galiza no mundo, cos seus aspectos diferenciais e a súa cultura propia. Unha idea partillada por David Barro, a pesar de amosarse crítico coa súa deriva cara ao masivo. “Está devindo unha simple celebración, suponse que unida ao coñecemento e ás artes, pero unha celebración ao fin e ao cabo. Nos últimos Xacobeos foise decapitando a súa potencialidade como marca de calidade, levándoa á 'marca das masas'.”

Non semella que as tornas vaian mudar. Axiña se incorpora á conversa Quique Costas, xerente da empresa Nordesía: “o obxecto do Xacobeo 2010 fixouno publicamente o presidente Feijóo, que dixo que era traer a Galiza cinco millóns de visitantes; cifra absolutamente inverosímil porque supón duplicar a poboación galega.” En calquera caso, o dato achéganos á idea asumida inicialmente por todos os presentes, de que estamos diante dun fenómeno fundamentalmente turístico. Pero, que clase de turismo pode atraer o Xacobeo? E como pode ese turismo contribuír ao reforzamento do tecido cultural do país?

Turismo e cultura, entrelazados
Mantemos a conversa aínda nas marxes do que será o celme da cuestión. Antes de falar de cultura haberá que ver se o Xacobeo pode contribuír nalgún sentido ao seu desenvolvemento e visibilización. Algúns, como Eduardo, ven difícil que vaia tirar dun sector feble e desestruturado como o cultural. “O turismo non tira da cultura, é a cultura a que tira do turismo”. E a isto engade unha concepción moi crítica co papel que a industria turística pode realmente xogar no desenvolvemento económico dunha sociedade. Neste punto, Xocas López lémbranlle que existen tamén potencias do turismo cultural, onde se produce unha relación recíproca entre ambos os aspectos. “Ao Xacobeo virán mochileiros, pero veñen persoas que levan unha idea de que aquí temos unha cultura propia e algo que dicir a nivel creativo. Mochileiros tamén van moitos a Berlín e a París.”  Se cadra, como apunta Xaime Subiela desde unha mesa do fondo, “o Xacobeo podería ser aproveitado para modificar o perfil turístico de Galicia, contribuíndo desde a cultura a que fose máis sustentábel”.
Seguimos no terreo das hipóteses, pois a realidade semella ir noutra dirección. Marcos Lorenzo apunta o que, segundo el, deberían ser os ingredientes da receita dun Xacobeo que atraia un turismo de calidade: “Aqueles elementos que provocan no visitante unha experiencia singular, aqueles que lle proporcionan certa alteridade, que lle dan a sensación de estar fóra da súa vida cotiá, nun espazo distinto. Como proposta turística, o Xacobeo debe combinar un punto de exotismo, de diferenciación, e un punto importante de espectáculos, de eventos culturais que exerzan unha atracción importante nas masas. Supoño que iso significa recorrer aos grandes nomes”. Un elemento, a alteridade, que malentendido pode ser problemático, como puntualiza Xavier Campos, da empresa de xestión cultural Trivium, quen lembra que “hai que distinguir entre unha alteridade tópica, provinciana, doutra normalizada”.

Distintas visións da Cultura
Isto lévanos a unha cuestión de fondo, que implica analizar a concepción da cultura galega que latiu baixo os distintos Xacobeos. Especialmente preocupado por iso amósase Eduardo, quen considera que “as programacións responden a un concepto que en termos xerais chamaría papanatismo, que consiste en que todo o de fóra é marabilloso, e que entende cultura como consumo cultural, non como creación, como produción de cultura”. Tamén para Xocas “o papel do Xacobeo pode ser a promoción da cultura galega, pero queda no papel mollado porque a política exterior do goberno galego non incide en poñer en valor a cultura propia de Galicia, porque realmente nunca creu nela”.
Todos os presentes defenden unha visión activa e creativa da cultura, onde os distintos axentes do país teñan voz e poidan contribuír a enriquecer a aposta do Xacobeo. Como sinala Eduardo: “Consumir cultura está moi ben, pero nós aspiramos a unha sociedade que produza cultura, e iso require dunha planificación distinta. Que se organiza para que a cultura galega se poña en valor e se poña no mundo?” Marcos fai referencia á súa experiencia como programador e xestor cultural para explicitar o papel activo que as industrias creativas galegas poderían xogar. E iso, a través do deseño de programacións “que poidan ordenar minimamente este eventismo disperso, de espectáculos soltos sen unha lóxica de fondo… A cultura pode ser activa, pode ser quen dea o paso, o imput para a transformación, obviamente, na escala en que cada un podemos. Non sempre concibila como un sector débil que precisa de vectores que camiñen no seu auxilio”.
David detense na análise dos valores ao redor dos que, segundo se fixo público na presentación realizada no outono pasado, se articularán os contidos da programación do Xacobeo 2010. Chámalle especial atención o principio de sustentabilidade, e o que iso debería implicar, tanto no plano ambiental coma no da perdurabilidade das dinámicas iniciadas. “Fálase dun Xacobeo que será ecolóxico, que se preservará o Camiño con accións de recollida selectiva nos albergues… Todo isto pode quedar nuns principios moi bonitos, se eses programas non están feitos por unha empresa sustentábel interna e externamente, con certificacións FSC, se toda a papelería do Xacobeo non é ecolóxica…” Principios como o de “exclusividade e orixinalidade” na programación quedan tamén en interdito, segundo David, se atendemos á presenza indiscriminada do logo do Xacobeo en todo tipo de soportes e acompañando todo tipo de produtos. “Pode haber unha programación de calidade a priori, pero despois colócase o logotipo en calquera evento cultural que haxa, teña calidade ou non, e iso pode xerar confusión”.

Eduardo non disimula a súa desconfianza nuns valores que aínda non viron a súa plasmación concreta. “A experiencia dime que o Xacobeo 2010 non terá moito que ver co que eu entendo por todos eses principios que eles din que van empregar”. Un deles, o da “austeridade”, constitúe a ladaíña do actual goberno, aplicábel a todo tipo de asunto. E que no caso do Xacobeo, como ben lembra Quique, significa simplemente que haberá menos cartos que nas anteriores edicións. Algo especialmente grave se, como comenta Eduardo, “o 90% do que inxecta o Xacobeo sae correndo para Cataluña ou Madrid”. Respecto ao compromiso de que o Xacobeo contribúa á promoción da cultura galega, incluído tamén nos “dez mandamentos” referidos, Quique é tallante. “Dificilmente pode casarse o obxectivo do Xacobeo  de atraer cinco millóns de persoas cunha preponderancia do galego no contexto do que programen, porque é incompatíbel”. Atinxíamos o celme.

O texto completo pode consultarse no número 152 da revista TEMPOS.

Juan Carlos Bermejo Barrera.- A crise debeuse ao incremento excesivo do capital financeiro fronte ao capital produtivo. Isto xerou un aumento desorbitado dos beneficios e fixo proliferar o crédito, tanto para a produción como para o consumo, ata tal punto que os créditos foron irrecuperables. Do mesmo xeito no PIB mundial a proporción das rendas do capital estrangulou a correspondente ás rendas do traballo, provocando un empobrecemento dos traballadores, incapaces de pagar os seus créditos ao consumo, coa consecuente caída da produción. As medidas que se deberían tomar son: 1) regular os mercados financeiros, que escapan cada vez máis do control fiscal, e facer que se reduza a produtividade do capital financeiro e se recupere a do capital produtivo; 2) incrementar a masa salarial, para que despeguen o consumo e a produción; 3) favorecer o desenvolvemento local e rexional, comezando polas economías agrarias produtivas do terceiro mundo, para xerar emprego e aumentar o consumo.

Antón Baamonde.- Obviamente non son economista, pero parece que o inmediato é continuar con plans de estímulo da economía, acentuar a regulación dos mercados e aumentar impostos: Keynes outra vez. Isto no que se refire á dimensión internacional da crise. No que se refire ás dimensións española e galega, é preciso cambiar de modelo produtivo para ir a unha economía do coñecemento. No plano galego o fundamental sería definir o básico: os intereses estratéxicos do país. A recente controversia das caixas indica ata que punto a nosa sociedade é frívola e irreflexiva. Como se ve, trátase de cousas obvias. Se houbera que mirar máis lonxe habería que sinalar que hoxe os partidos políticos están pensados para defender ao terzo máis rico e que os traballadores están en grande medida indefensos. Hoxe todo tende a moralizarse ─iso xera moita hipocrisía social─ e ninguén pensa nas relacións de poder, que son as que deciden o rumbo das sociedades.

Rafael Cuiña.- É absolutamente necesario que o crédito lles chegue ás empresas e ás familias para poder reactivar o consumo –polo tanto a produción– e que o círculo da economía volva a parámetros lóxicos. Probablemente teñamos que buscar unha certa especialización nos nosos mercados, dentro da globalización, iso si, lonxe do proteccionismo, fórmula que fracasou despois das grandes crises económicas dos últimos séculos. O control do déficit público e unha moderada reforma laboral son elementos imprescindibles. Se non reducimos o déficit cada vez seremos menos competitivos con Europa e co resto dos mercados mundiais, e custaramos máis tempo volver á senda dun crecemento sostible.

Ramón López Facal.-Os medios de comunicación teñen imposto como única acepción da palabra crise o de situación con graves dificultades económicas. Pero en esencia, unha crise non é máis ca un momento de cambio ou transformación, para ben ou para mal. A palabra crise procede, a través do latín, do grego κρίσις, do verbo grego krinein, que significa discernir, decidir, separar ou xulgar, e deste verbo proceden tamén palabras como crítica ou criterio. Criticar consiste en analizar algo para ter elementos de xuízo (criterios) e afrontar unha situación nova (crise) nas mellores condicións.
A lamentable situación económica e social actual está relacionada coa cobiza especulativa incontrolada. Os dirixentes políticos estiveron máis preocupados en favorecer a acumulación de beneficios empresariais –interesadamente identificados co crecemento económico– que en favorecer o benestar da poboación. E, infelizmente, parecen teimar no mesmo para saír desta situación, de aí que moitos reclamen maior "flexibilidade laboral" ou recorte de gastos sociais por parte das administracións públicas.
Fronte a este “máis do mesmo”, a alternativa para un cambio a mellor viría da man de incrementar o benestar da maioría da poboación e non a duns poucos: incrementar o gasto social, un sistema fiscal redistributivo e investimento en educación e investigación como aposta de futuro.

María Xosé Bravo Bosch.-Debemos afrontar unha profunda reforma laboral que se teña en conta as circunstancias especiais do mercado de traballo nestes momentos, buscando o equilibrio entre o apoio ás empresas e o amparo aos traballadores. Ademais, para saírmos da crise é preciso unha nova regulación do sistema financeiro, na que se procure que as rendas máis altas tributen de acordo co que teñen realmente, xa que agora mesmo os mecanismos financeiros protexen máis aos que máis posúen, e non axudan en absoluto aos que se atopan en situacións de dificultade. Ademais, cómpre conter o gasto público. Agora mesmo é necesario saber qué se debe priorizar e qué gastos deben suprimirse ou paralizar. Os gastos sociais deben manterse, pero buscando soster o realmente social. Algúns ministerios, como o de Igualdade, deberían facer unha contención real de gasto, xa virán tempos mellores…

María Teresa Conde Pumpido.- Para saírmos da crise económica, é preciso, en primeiro lugar, máis investimento público nos servizos do estado do benestar. Non soamente crea emprego senón que facilita a permanencia da muller no mercado do traballo. A pesar do déficit, teñen que facerse novas transferencias ás comunidades autónomas que permitan novos gastos en servizos sociais. Ademais, cómpre evitar a baixada dos salarios dos traballadores como “solución”. Por último, é necesario reforzar o noso potencial ambiental : orgullo de seu, investigación e empresas sostibles.

Miguelanxo García.- A actuación ante a crise económica é principalmente política. É unha cuestión de opcións sobre que e a quen favorecer coas medidas gobernamentais. Se se opta por restaurar a máquina económica para que todo siga igual (na distribución do poder, da riqueza e da miseria) as medidas son as que estamos a ver: toda a axuda pública para recuperar a banca (cos medios de todos/as salvar os grandes beneficios de ben poucos) e regateo do investimento dos mesmos medios cando se trata de axudar ós millóns de persoas en situación de emerxencia económico-social. Se se queren atender as necesidades da maioría social, as actuacións irían polo reforzamento dos sistemas de protección e redución da desigualdade (servizos públicos), o potenciamento da capacidade produtiva e a integración social ( principalmente defensa do emprego), e a restauración e dignificación da política e do seu predominio nas análises sobre os problemas sociais e as súas solucións.
 

A versión completa deste artigo ("Desafíos para o ano 2010") pode consultarse no número 152 de TEMPOS NOVOS.

 
Afirmas que xa non é posíbel vivir con capitalismo, pero na práctica atopamos moitos obstáculos. Por exemplo, que fago eu coa hipoteca que teño asinada a corenta anos? Como podemos dar os pasos prácticos para vivir sen capitalismo?
En boa medida, deixar de ter medo a perder a nosa suposta seguridade, que de feito está en cuestión. Unha hipoteca é a propiedade dunha vivenda que se vai obtendo paulatinamente. Desvincularnos dela é tan sinxelo como deixar de pagala para que nos boten, e así poder comezar cunha cooperativa. Aínda que esteamos enganchados ao sistema, pode que non a curto prazo, pero planificando, en poucos anos podemos crear mecanismos persoais prácticos. É cuestión de confianza.
As cooperativas de vivenda en cesión de uso son as titulares da propiedade. Aí xógase coas ferramentas do sistema.
Algúns dos proxectos que defendemos aproveitan os límites do sistema, do concepto de propiedade, empregan os mecanismos legais para construír a propiedade comunitaria, que é unha fórmula que non te ata. As cooperativas son as propietarias dos bens, estes non son de ninguén en particular. Iso é útil por outra razón, que é o ataque que fai o Estado ás persoas ao quitarlles os seus ingresos ou as súas propiedades. Se un propietario é cooperativo non se lle pode atacar deste xeito.
Non se pode desafiuzar unha cooperativa…
Non se pode embargar a menos que a cooperativa estea en débeda, pero a cooperativa non sae á rúa pegar carteis, nin manifestarse… É un ente xurídico, máis libre do ataque ás persoas.
En que consiste a folga de bancos que impulsades desde o colectivo Crisi?
É unha serie de propostas dirixidas a cortar as nosas relacións cos bancos. Cada persoa pode optar por realizar a que prefira ou lle resulte máis viábel. Desde sacar parte do teu diñeiro do banco convencional e metelo nunha banca cooperativa ou unha banca ética, até pechar a conta e deixar de pagar as túas débedas porque vas vivir de forma insolvente fóra do sistema.
Acabar coa intermediación dos bancos comporta certas incomodidades: cobrar a nómina en metálico, ter que ir persoalmente pagar as facturas da luz e da auga… Estamos dispostos a asumir isto?
Hai xente que se está vendo obrigada a dar pasos semellantes. Xente que ten débedas, que non as pode pagar, e que ten as súas contas embargadas. Tratamos de incidir en que non só se busquen solucións persoais, parciais, senón colectivas, que poidan dar pé a un sistema diferente. Outras persoas non teñen ese problema pero vanse concienciando, hai que facilitarlles o camiño, explicarlles como desdomiciliar un recibo ou como pagar doutra forma, ou como cobrar o paro… Tentamos facilitar recursos informativos, experiencias ou modelos para que cada quen poida dar o paso.
A cultura capitalista converteu o moroso e a persoa desempregada en elementos mal vistos socialmente. Só agora, despois dos bancos que tiveron que fechar nos Estados Unidos, empeza a soar na rúa o discurso de que os bancos son os ladróns.
Nós tentamos que esa idea chegue a moita máis xente, por iso lanzamos publicacións xerais como Crisis e Podemos. Tamén creamos ferramentas para que esas persoas deixen de verse negativamente a si mesmas. Hai xente que se agocha, que entra en depresión, non tanto polo problema económico senón polo que o acompaña. Tratamos de facilitar as relacións, o intercambio de experiencias, que non estean soas… E coa participación de cada vez máis persoas pódese amplificar ese discurso e acompañalo da critica á banca que xa están a facer diversos colectivos. No último ano avanzouse bastante nesa dirección.
As publicacións das que falas tiveron unha tirada enorme, o que supuxo un gran gasto. Non é contraditorio que os movementos sociais estean atados á necesidade de conseguir diñeiro para visibilizarse?
Antes de romper esa dependencia podemos buscar opcións imaxinativas para que ese diñeiro non se converta en traballo para o sistema. Un exemplo foi o xeito no que se financiaron esas publicacións [a través dos créditos que Enric pediu]. Tamén hai que saber utilizar estas ferramentas con moita elasticidade e sen abusar. Unha publicación dese tipo, que pode custar uns 10.000 euros, ten un impacto moi superior a ese custo. Ás veces gástase o diñeiro e non se ven resultados. Unha vez que te deches a coñecer, hai ferramentas máis baratas, como internet, que non é un instrumento bo para difundir ideas novas, senón para multiplicalas cando a xente xa as coñece. Un xornal puntual pode xerar novos debates e despois, a través da web, estendelos e darlles continuidade.
Como se difundiron estes xornais?
Creamos unha rede aberta na que calquera persoa se pode implicar ofrecendo o seu tempo, alí onde tiver posibilidade. Na súa vila, no seu traballo… A través duns cuestionarios na web, a calquera persoa que se puxera en contacto, mandábanselle os xornais que pedía para distribuílos. Se había varias solicitudes na mesma poboación, puñámolas en contacto para xerar un só punto de distribución en cada lugar. Ademais, un grupo de traballo bastante activo permitía dinamizar isto. No caso de Podemos, o segundo xornal, a distribución foi por todo o Estado.
O xornal non deixa de ser un formato convencional. Preténdese subverter as formas de comunicación tradicionais…
Ultimamente fanse vídeos. O audiovisual ten un impacto moito maior, permite unha difusión ampla e barata a través de internet. De xeito descentralizado, están xurdindo proxectos deste tipo, como o colectivo GZvideos. As redes sociais tamén facilitan que a información chegue a moita xente, aínda que non nos guste pois están en mans de grandes multinacionais, como é o caso de Facebook. Tamén haberá que crear unha alternativa nese senso. Ás veces un filme nun circuíto comercial pode axudar a propagar un virus dentro do sistema. Opcións hai moitas e hai que buscar a mellor en cada situación e para cada obxectivo.
Indo ao teu caso concreto: como conseguiches que che concedesen tantos créditos?
Aprendendo como funcionaba o sistema de información da banca, para que obtivesen a información sobre min que me interesaba, e non aquela que faría que non puidese conseguir os empréstitos.
E iso foi antes do “crash”?
Empecei en setembro de 2005, pero durante a fase principal da acción, entre setembro do 2007 e xaneiro do 2008, a crise xa empezara nos EEUU, non se falaba diso nos medios de comunicación, pero os bancos xa estaba alertados e empezaban a tomar medidas.
Tiñas un contrato laboral, que che facilitase a concesión dos créditos?
Era membro dunha cooperativa de traballadores e usuarios que contribuíra a crear. A miña situación dentro do consello da cooperativa dábame acceso a crear contas e nóminas. Empecei a simularme nóminas que eu non cobraba, inflábaas, porque polo que cobraba realmente, que era o salario mínimo, non me terían dado nada.
Canto tempo adicabas a estas xestións?
Cada día entre as oito da mañá e as doce do mediodía, como unha segunda xornada laboral, e moitas noites tiña que preparar a documentación para entregar ao día seguinte… A miña adicación sempre foi ao activismo, de feito esa cooperativa daba servizo a movementos sociais e é o que sigo facendo, agora máis á marxe do sistema, tratando de vivir sen necesitar diñeiro a nivel persoal.
Unha vez que a túa acción foi descuberta, os bancos reaccionarán dun xeito exemplarizante…
Teñen un problema que eu xa tiña previsto. Por unha banda, non lles apetece darlle publicidade á acción, porque vai en contra deles, é un exemplo do que se lles pode facer. Pero por outro lado, se esa acción xa tiña publicidade por si mesma, e iso non o podían evitar, tiñan que ter algún plan de castigo para que non se pensara que o que fixen pode quedar impune. E por iso estiven dous meses en prisión preventiva, demasiado pouco tempo como para que os movementos sociais fixesen moito ruído, pero abondo para que a xente tivese claro que por iso vaise á cadea. Agora estou en espera de xuízo, pero como xa estiven dous meses preso e non lles interesa facer ruído, creo que non vou volver.  
E se che poñen unha multa, pódeste declarar insolvente.
Non fai falta que me declare insolvente, porque o son, así que non vou pagar.
O rural galego foi tradicionalmente comunitario. A axuda mutua estaba inserida no inconsciente colectivo. Despois de séculos produciuse unha transformación cultural que hoxe nos leva á concepción de que a persoa do campo é conservadora, individualista… Canto tempo necesitaremos para retornar ao pensamento comunitario?
É máis factíbel que a revalorización do comunitario a asuma xente máis nova, ou da cidade que queira ir ao campo construír ese tipo de proxectos a partir da concienciación… Pero tamén pode chegar pola necesidade, porque nun momento dado haxa que comer, haxa que producir o que se come e haxa campo abandonado para producir, e ninguén quere facelo só. Nese momento pode que decidamos facelo todos xuntos. Se cadra perdeuse un pouco a vocación do campesiño, porque hai formas moito máis cómodas de vivir, pero a necesidade persiste, e cando sexamos máis conscientes dela, pensaremos formas máis creativas de traballar o campo, que non se vinculen ao campesiño individual, solitario.
 

Entrevista publicada no nª 152 de Tempos

 
O imaxinario colectivo europeo anda pouco lúcido no que a África subsahariana se refire. Escóitanse tiros, berros e algún pranto, pero no teatro de sombras que resulta ser o continente negro para un/ha europeo/a medio, semella imposible entender a acción, e aínda menos, identificar aos actores. A fame, a enfermidade, a guerra e a corrupción son ítems tan pesados que seica non deixan espazo para moito máis no noso disco duro. E algo de responsabilidade nisto tena o feito de que, grazas ás representacións de África que levamos consumindo en Europa dende hai máis de cinco séculos, construímos a casa polo tellado, e así quedou. Exploradores, misioneiros, estadistas e historiadores antes; turistas, cooperantes, xefes de Estado e xornalistas agora, uns e outros, encargáronse e encárganse de explicarnos que ese complicadísimo crebacabezas que é en realidade o continente negro, encaixa con poucas pezas; para configurar, na maior parte dos casos, un collage en branco e negro do “soño da modernidade convertido en pesadelo”, tal e como recoñece Serge Latouche en La otra África. Autogestión y apaño frente al mercado global (Oozebap, 2007). 
 
Este afropesimismo, nacido dunha mirada parcial e desenfocada, négalle aos africanos e africanas, entre outras cousas, a categoría de actores políticos. Tal e como as economías da África máis aló do Sáhara andan gravitando na periferia do sistema internacional, debido a unhas históricas relacións desiguais de intercambio; grazas á relación intelectual establecida entre “nós” e o “negro” como categoría sociolóxica, este acaba por resultar, para unha maioría alienada da opinión pública occidental, un ser “periférico á humanidade”, en verbas de Ferrán Iniesta [1]. Sexa como encarnación do mito do “bó salvaxe” de Rousseau, revisitado en cada revista de viaxes, ou coma caricatura do “malo da película” en filmes como Black Hawk Derribado, esa categoría semella inmutable.
 
A Historia non oficial
 
Eminentemente coñecido como beneficiario dunha “sagrada misión civilizatoria” que semella non ter fin, o continente negro conta tamén cunha Historia non oficial que, coma se infire deste carácter, resulta ser unha historia de resistencia. Máis aló da súa deformada imaxe exterior, entre esa poboación que semella un homo economicus en estado puro, autómata malparado dos designios do capital, existe quen se move con ritmo propio, e quen xa articulaba estratexias colectivas de supervivencia e resistencia antes da chegada da “modernidade” ao seu territorio.
 
A sociedade civil africana contemporánea empezou a facerse visible a partir da articulación mundial do denominado movemento altermundialista. Non é até finais da década de 1990 e principios do século XXI que, grazas aos Foros  Sociais Mundiais e ao soporte Internet, puidemos ter acceso a persoas, organizacións e iniciativas que, dende o soto, andan a construír outras Áfricas. Pero a orixe da contestación social no continente é anterior, obviamente, á súa relación co “home branco” ou á aparición da tecnoloxía. Na etapa dos imperios africanos xa existían estruturas sociais e políticas complexas, sentido de pertenza comunitaria, conflitos derivados da xestión do poder e resistencias sociais fronte ao mesmo. Desde o desembarco dos europeos na costa occidental do continente no século XV até o seu abandono formal do territorio no marco da descolonización na segunda metade do XX, a relación entre o colonizador e as comunidades locais tampouco implicou necesariamente, a pesares da súa verticalidade, a submisión destas últimas. Foron cinco séculos nun xogo de forzas dialéctico que deixaron pegada na configuración das relacións entre a poboación e o tándem formado polas elites locais e os poderes estranxeiros. Da colaboración ao enfrontamento, do sometemento á resistencia, como segue a ser hoxe.
 
As estratexias da poboación africana para aproveitar os escasos beneficios dun modelo socieconómico, político e cultural imposto son tantas como as inspiradas no combate aos seus efectos. Na contra desa aparente aceptación pasiva da súa condición de países, e seres, “periféricos”, a África dos desposuídos e excluídos, aínda que cos pés descalzos, tamén camiña. De norte a sur e de leste a oeste, o dinamismo da sociedade civil africana é directamente proporcional aos agravios que sofre, en gran medida derivados do papel que vén cumprindo o seu continente na Historia, oficial. De Senegal a Mozambique, as organizacións de mulleres, estudantes, campesiños; sindicatos, cooperativas profesionais e o conxunto dos intelectuais de esquerdas traballan, tanto na esfera local como articulados en redes transnacionais, na procura de liberdades civís para as súas comunidades e colectivos.
 
O paradigma nixeriano
 
Nixeria, o país máis poboado de África, con arredor de 140 millóns de habitantes, ben podería ser o paradigma deste viveza. A maior parte da sociedade nixeriana está altamente politizada, activamente informada sobre os programas e as políticas dos partidos, a redistribución das rendas estatais, a lexislación… E este carácter sobreviviu a, e probablemente foi incitado por: cinco séculos de trata escravista, setenta e cinco anos de colonización directa e cincuenta de “extraversión”[2], 29 deles, baixo réximes militares.
 
Durante a colonización británica do territorio, sobre todo dende o ano 1900, a estratexia de incorporación de Nixeria no sistema capitalista mundial como unha periferia consolidouse. O país obtivo, así, a independencia política no 1960, economicamente dependente, cunha clase alta local débil e improdutiva e un Estado inestable e non hexemónico. Desde entón, a historia política nixeriana vense caracterizando pola “extraversión”, a inestabilidade gobernamental, a corrupción institucional e a violencia, e a man negra do petróleo está detrás desta realidade. De aí que os nefastos impactos derivados da posición de Nixeria na división internacional do traballo sobre os dereitos políticos, económicos, sociais e culturais da poboación veñan marcando, dende a inmediata postindependencia, o devir dun gran segmento da sociedade civil; sobre todo, daquela directamente afectada polas actividades petroleiras no Delta do Níxer, motor da economía nacional.
 
Obviamente, como era de agardar, da historia da resistencia fronte aos desmandos da industria petroleira no Delta, pouco é o que logrou transcender o filtro mediático internacional. Da Biafra de mediados dos 60, na que xogou un papel fundamental o petróleo como catalizador e arma de guerra, quedou só a obscena fotografía da fame en ventre infantil. Sería o asasinato de Ken Saro Wiwa e de oito activistas máis do MOSOP (Movement for the Survival of the Ogoni People) no ano 1995 por parte da xunta militar de Sani Abacha, co apoio probado da Shell, o que achegaría á opinión pública internacional a “cuestión do Delta”. Aínda que son múltiples e variados os movementos sociais que seguen unha filosofía inspirada na loita pacífica de Saro Wiwa, daquilo pouco se lembra xa. A estratexia armada adoptada por cada vez máis grupos, como o MEND (Movement for the Emancipation of the Níger Delta) na rexión, resulta moito máis mediática. As imaxes deses “rebeldes” musculados, posando nunhas velocísimas zódiacs armados con metralletas, semella ser máis funcional á retórica da “guerra global contra o terrorismo” en boga. Nas escasísimas ocasións nas que algún suceso acontecido no resto do país salta á axenda mediática occidental, a distorsión da realidade é parella. Este mesmo verán, os conflitos derivados de problemáticas particulares noutras zonas de Nixeria, foron debidamente sazonados cunha mestura explosiva de fe e etnicidade. Máis aló de que non se poidan obviar estas pezas á hora de configurar o noso crebacabezas mental da realidade nixeriana, habería que facelas encaixar con moito tino para que este rematase sendo un reflexo fiel á realidade.
 
Un paseo pola apaixonante historia política do xigante de África Occidental da man das súas organizacións cívicas, medios de comunicación, artistas e intelectuais ben serviría para darlle cor ao collage de pesadelo habitualmente difundido. Escritores como Wole Soyinka ou Chinua Achebe e músicos como Fela Kuti son das escasas figuras da vida pública nixeriana que conseguiron tomar forma humana nese teatro de sombras do que falabamos ao principio. E neste punto, Nixeria é un caso excepcional, na memoria branca non hai sitio para moitos máis representantes da intelectualidade e as artes africanas.
 
A sociedade civil do continente negro, practicamente ausente do imaxinario colectivo europeo, é un asunto moito máis cosmopolita do que o concepto tradicional, tamén europeo, suxire. O feito de que África sexa intelectualmente infravalorada no teatro da opinión pública occidental, onde os que actúan movendo as sombras ven negada a súa propia imaxe, resulta eticamente inescusable. Os africanos e africanas non precisan un director de escena, nin un guión adaptado. O mellor favor que se lle pode facer a África dende Europa é reclamarlle a quen corresponda que, mentres elabora o seu propio guión para o continente polo menos acenda a luz, que hai xente traballando.
 

Artigo publicado no número 152 de TEMPOS NOVOS.
 
 
 
 

Aí atrás ocorreu iso coa cartografía dixital do camiño de Santiago, encargada polo Xacobeo a Google. O que ía ser un vagaroso percorrido a pé, pedra a pedra e fonte a fonte, acabou en célere viaxe de autoestrada, unha boa metáfora de quen somos, de como funciona o mundo no século XXI, e sobre todo do pelotón de frikis que nos goberna e de en que consiste a súa política: a política do “tocomocho”; cando pode, no papel de trileiro, e cando non, no de vítima.
      Esa cartografía ía ser unha das “sorpresas gordas” que anunciara o conselleiro no máxico ano pasado. Ano máxico, abofé. Ou con truco, que son sinónimos. A maxia mestura ilusión óptica (propaganda e manipulación informativa) co desvío da atención do público (por exemplo mediante a provocación, nomeadamente nos ámbitos da lingua e a cultura). Non é un mal resumo do 2009. Agora din sentirse enganados, queda mellor que sentirse parvos. Porque, a ver, non hai un contrato asinado? Ou queren agochar que, por seren eles parvos, os estafados somos todos? Ou deixan que riamos deles por seren vítimas do “tocomocho” para que non nos indignemos por sérmolo nós?  Ao poñer en marcha a conta atrás na que o presidente quixo mangar o mando a distancia, un acto solemne e de etiqueta transmitido en directo pola TVG, a que ía ser a xoia da coroa, a nai de todas as programacións culturais, quedou en bosquexo das liñas reitoras dun pseudoproxecto de plan director de programación austera, un quero e non podo para os malos tempos, unha declaración de intencións furada coma un queixo suízo e sólida coma un bloque de polispán.
      Días despois o conselleiro perfilábaa cun mantra da terceira vía que tanto serve para peitear un boi como para muxir un gato: “Hai que pensar globalmente e actuar localmente”. Que é como dicir: “Comemos unha e contamos vinte”. Ou “queremos o que nos peta e facemos o que podemos”. Ou “pensamos moito e facemos pouco”, ou ben “di o que che conveña dicir que fas e fai o que che conveña facer que dis”. O “si pero non” que, como sabemos desde Kant, caracteriza toda conduta inmoral. Nada tan sistemático coma o PP no “tocomocho” de dicir unha cousa e facer a contraria.
      “Non quero avanzar nomes porque as negociacións seguen abertas”, coma cando a policía anda perdida e di non desbotar ningunha hipótese, e o resultado é un videoclip da N-VI. E agora que? Agora que a conta atrás rematou, imos seguir coa mesma ata o verán? Tranquilos, do seu arsenal de frases saíu esta outra: “Imos facer máis con menos”. Iso soluciónao todo, non? Imos ceibarnos da ditadura dos orzamentos e pensar en grande, coma o estudante que leva oito suspensas todo o curso e en maio aperta os puños e di: “Se me poño en serio, sácoas todas”.
      A raíz da presentación da programación comezou un debate esperado, e ao noso ver errado, en conversas, foros políticos e medios de comunicación. O erro consistía en valorar o nivel das contratacións, e non o feito de que o poder executivo se converta en promotor de espectáculos. O curioso é que o director xeral de Cultura teima en que a súa función non é a de organizar eventos. Daquela por que o fan!? Se cadra porque a falta de pan, bos son os circos. Por exemplo o do sol.
      A idea-forza da presentación, en xeral da consellería, é que o gasto en cultura debe xestionarse como investimento financeiro, debe traducirse en réditos: enténdase, réditos financeiros. Dixeron isto e mais o contrario pero o resumo era unha cifra, o aumento dun 0,5 por cento do PIB. Dicir que se é selectivo nas iniciativas que se apoia para xustificar o abandono de moitas liñas de investimento non rendíbeis é enxeñoso. O que ocorre é que na programación do Xacobeo o primeiro do que se fala é da espiritualidade e outros delirios esotéricos que só lles renden aos falabaratos, sexan astrólogos da TV nocturna cos seus teléfonos de pago ou xerarquía eclesiástica de Compostela cos seus convenios de colaboración.
      Fóra diso, se examinamos a programación cultural do ano en curso e a que nos propoñen para o 2010, non se observan grandes diferenzas. Nos eventos maioritarios, os musicais, de Bruce Springsteen, Keane ou Leonard Cohen, Ute Lemper ou Ryuichi Sakamoto, pasamos a Cecilia Bartoli, Joan Baez, Mark Knopfler, e a posibilidade de Eric Clapton e Bieito XVI, as negociacións seguen abertas. O xerente do Xacobeo exprésao cun adaxio trompe l’oeil, metade poeta metade simpático mental: “De momento non temos confirmado o non”.  Ou sexa que o Papa virá, como diría Pérez Varela, “se se pon a tiro”. Si, amigos e amigas, o voso calendario está ben, estamos no 2010, pero tanto Knopfler coma Clapton coma Joan Baez seguen no tallo, e dan concertos. E Ratzinger saca encíclicas e CDs. O seu esquecemento era inmerecido e a Xunta está aquí para compensalo. Somos un país de vellos e isto é o que nos toca.
      A opción máis “xuvenil”, desbotada pero esclarecedora, foi obxecto de animado debate nos medios: U2 si ou U2 non? Os irlandeses só levan trinta anos tocando e cotízanse máis, pola novidade. Pero Bono é católico e nunha Compostela faro da cristiandade encaixaría ben. O que pasa é que a súa devoción non lle impide pedir catro millóns de euros por verbena, e fai ben. O que pasa é que iso corta a mexada, pero logo serve para pregoar e exemplificar a austeridade do executivo fronte ao grupo de presión da Voz, que si defendía a rendibilidade do concerto: serviría de campaña turística, poría a Galiza no mapa e dinamizaría a hostalería. En teoría falamos dunha experiencia artística, de músicos e sensibilidades, pero iso: os artistas, a sensibilidade, tanto para uns como para outros son auténticas farrapalladas, o que conta é a pasta.
       Estamos de acordo. O interese dun concerto destes dinosauros a estas alturas é basicamente comercial, o que no seu tempo achegaron á música diluíuse hai décadas e hoxe os seus representantes xestionan as lembranzas emocionais dos vellos roqueiros, como o propio conselleiro se define, converténdoas en ingresos económicos para eles mesmos e en réditos tamén económicos, ou no seu defecto políticos, para quen os contrata. Os políticos-promotores non se obsesionan coas ganancias, confórmanse con limitar no posíbel as perdas.
 

O artigo completo pódese consultar no número 152 de TEMPOS NOVOS.

É máis, a crítica ao ridículo acordo saído desta cita provén tanto de organizacións ambientalistas como de científicos, medios de comunicación e gobernos, é dicir, unha unanimidade insólita. Efectivamente, o acordo parece non ser nada en realidade: unha carta aos reis magos na que os diferentes países non se comprometen a practicamente nada, sen cifras nin números que orienten sobre o volume das emisións nin compromisos reais de redución, tan só boas intencións. Ou malas, que tanto ten.
 
Ninguén di que chegar a un acordo sexa doado nin moito menos pois non ten os mesmos intereses e responsabilidades sobre o cambio climático un cidadán de Chad que un de Texas. Nin o mesmo poder ou capacidade de decisión.
 
Así que hai algo que dicir sobre o cumio de Copenhague que non fora dito xa? A miña resposta é que si porque hai elementos ou, polo menos, teses diferentes sobre este simulacro internacional.
 
Quizais moi pouca xente escoitou falar de James Hansen. É o director de Instituto Goddard da NASA e foi o primeiro científico que falou sobre quecemento global nun comité do Congreso dos Estados Unidos hai un par de décadas, o que o converte nun dos pioneiros en terlle explicado ao mundo os mecanismos e riscos do quecemento global. Pois ben, Hansen, nunha entrevista no diario The Guardian días antes de comezar o cumio, opinaba que o mellor que podería pasar é que a reunión fracasara e que un posible pacto sería un desastre. Por que? Pois porque en realidade o que se estaba a negociar en Copenhague é a liquidación climática do planeta, en definitiva íanse negociar unhas cifras de redución tan absurdas que non só non se detería a progresión térmica senón que esta se incrementaría en varios graos. A clave deste problema é que se houbera un acordo con cifras e que a cidadanía, medios de comunicación e gobernos recoñeceran como “bo”, teríanse escudado nel para seguir emitindo unhas cantidades absolutamente desorbitadas de CO2 á atmosfera. Hansen sostiña que o fracaso é o único camiño para tomar medidas eficaces: “ a aproximación ao tema é tan errónea que é mellor parar e reformular a situación”. Igualmente comparaba o quecemento global con situacións históricas vividas antes como a escravitude ou o nazismo, de tal xeito que tería sido absurdo dicir que se vai buscar un compromiso e reducir o nazismo nun 40 por cento.
A acusación aos líderes mundiais de non ser tales nin actuar como lles corresponde resultou profético: non hai ningún líder planetario que expoña claramente os cambios e as medidas que hai que tomar. Cun acordo “bo” en Copenhague quizais teriamos evitado un incremento térmico dun grao. Non está mal, pero non se podería dicir que é o camiño a seguir.  O tema é serio, un aumento duns 3ºC supón unha ameaza clara á supervivencia de millóns de persoas en todo o mundo  e unha ameaza á nosa civilización. Isto é o que nos xogamos e non parece haber ninguén disposto para liderar un cambio real ao respecto.
 
Por outra banda, xa temos a experiencia do que significou Quioto. Un acordo que se ben vinculaba legalmente os estados que o asinaron, na práctica non supuña nada. España e Galiza son un exemplo magnífico da inconsistencia deste pacto. Non só non se diminuíron as emisións para aproximarnos aos obxectivos propostos senón que se chegaron a incrementar nun 40 por cento respecto a 1990, que era o ano de referencia, sen que estas cifras fixeran ruborizar a ninguén. Neste senso, criticar a Estados Unidos por non ter asinado Quioto non deixa de ser un exercicio de hipocrisía. Cabe preguntarse logo se a cidadanía planetaria se daría por satisfeita cun acordo “satisfactorio” en Copenhague que fora cumprido do mesmo xeito que o anterior da cidade nipoa.
 
Pero non todo o peixe está vendido. Hai que persistir e que ocorre e como podemos cambiar. Por exemplo, resulta estrañamente rechamante que cando se fala de cambio climático se carguen as tintas no sector enerxético e no transporte. Calcúlase que o 50 por cento das emisións de CO2 e outros gases de efecto invernadoiro á atmosfera proveñen da agroindustria. Efectivamente cando pensamos en efecto invernadoiro véñennos á cabeza imaxes de chemineas, autoestradas cargadas de 4×4, etc. pero a agricultura industrial, a través do emprego de fertilizantes, agrotóxicos e a mecanización, xunto co transporte por todo o globo dos seus produtos refrixerados e embalados e mais a deforestación asociada, é un dos principais axentes de quecemento. As multinacionais do sector aínda teñen a cara de propoñer a expansión dos cultivos enerxéticos. As solucións están diante das nosas narices: calcúlase que incrementando a materia orgánica dos solos cultivados no planeta nun 2 por cento capturariamos as 2/3 partes do exceso de carbono que agora están na atmosfera.  Agora ben, para facer isto hai que abandonar a agricultura e a gandería industriais, primar a agricultura ecolóxica, aos pequenos produtores e mercados locais.
 
Para evitar o quecemento global non hai que facer senón máis ben “deixar de facer”. Por exemplo, non desenvolver o plan estatal de infraestruturas (PEIT) do Ministerio ou o plan de autoestradas de Feijoo (cuspidiño ao da exconselleira Caride), abandonar os trens de alta velocidade, non facer un urbanismo de casino, non subvencionar coches, non consumir tanto de todo, etc. E por suposto, recoñecer que o planeta con 7, 8 ou 9.000 millóns de persoas é inviable.
 
Pero para non-facer todo isto habería que mudar de modelo económico, social e cultural. Precisamos lideres que o recoñezan e o poñan sobre a mesa para comezar, non que xoguen a ver quen é máis listo e poderoso como Obama ou Hu Jintao. Os escépticos ou os simples ignorantes quizais pensen (aínda) que todo isto é un pouco catastrófico. Ben, antes ou despois imos cambiar de modelo polas boas (antes) ou polas malas (despois) pois o cénit do petróleo está próximo e isto xerará profundas transformacións, iso si, nun escenario de mudanza ambiental sen parangón.
 
Einstein xa o dixo: non se pode resolver un problema pensando do mesmo xeito que cando o creamos.

Este artigo foi publicado no número 152 de TEMPOS NOVOS

O texto completo pode consultarse no número 152 de TEMPOS NOVOS
 

Silvia García: Cal é o papel que pode ocupar o CGAC no ámbito cultural galego tendo en conta que esa realidade vai contar en breve coa Cidade da Cultura?
 
Miguel von Hafe: O CGAC botou a andar dunha forma ambigua, cun edificio construído sen un programa museolóxico moi definido, e posicionouse como unha das primeiras institucións involucradas no ámbito da arte contemporánea, non só en Galicia senón en España. O CGAC ten un papel xa non só en Galicia senón no noroeste peninsular, mais este contexto modificouse moito nos últimos anos. Hoxe en día temos Serralves, o MUSAC (o Museo de Arte Contemporánea de Castela León),Marco en Vigo, Fundación Luís Seoane na Coruña e a LABoral en Gijón. O CGAC ten que diferenciarse e debe aproveitar para iso a relación con América Latina. Mais o CGAC nace tamén doutra ambigüidade. Xorde como centro de arte contemporánea sen selo en sentido puro canto que conta cunha colección, e esa é a definición primeira do que é un museo. Quizais o problema maior da colección do CGAC é a personalización na figura do director e dos seus gustos. Case se pode dicir que o CGAC ten tres coleccións, ademais do depósito da fundación ARCO. Por outra banda, o CGAC ten que asumir a súa condición de centro galego e non de centro compostelán. Os seus fondos teñen que circular por Galicia e se é posíbel polo contexto internacional. Canto á interacción cos artistas galegos, para min o mellor que podes facer por un artista galego é tratalo como un artista, non consideralo xeograficamente. Aspiro a que o CGAC teña un papel no contexto cultural galego onde poida dicir que traballou con artistas, e eses artistas poidan “ultrapasar” a definición do que é unha artista galego.
 
S.G.: O CGAC chegou nun momento que non ten que ver co actual, no que non había un espazo para arte en cada unha das provincias. Chamóuselle moitas veces o buque insignia, demandándolle que lle dera visibilidade fóra aos artistas galegos, mais quizais iso non lle correspondía. Temos que avaliar cal foi e cal debería ser o papel do CGAC cando, por exemplo, se supón que a Cidade da Cultura debería ser un organismo mellor artellado canto políticas xerais de proxección da cultura galega no exterior. Ou en todo caso, a proxección internacional debería recaer na Consellería de Cultura, non no CGAC.
 
Pedro de Llano: Non me importa chamarlle ao CGAC buque insignia. O CGAC debe ser o corazón da actividade nas artes plásticas en Galicia, o centro que nos traia as experiencias plásticas que están ocorrendo no mundo, que consiga unha intelixente relación entre o discurso internacional e a nosa xente, que posibilite a súa progresión como artistas. Non estamos falando de artistas galegos senón de artistas. Temos tendencia a entender que todo o que se faga que non sexa estritamente galego entre comiñas é malo para o país, e non é certo. Emilia Pardo Bazán e Ramón María Valle Inclán son grandes autores da literatura galega, igual que calquera artista que traballe dende Galicia. O CGAC ten que potenciar a progresión de todos eses artistas.
 
María Luisa Sobrino: Para min o CGAC sería un buque insignia da arte contemporánea, englobando a Galicia ou a artistas galegos só cando sexa mester, entrando como uns máis dentro dos artistas contemporáneos. O CGAC non se pode pechar dentro do CGAC. Ten que saír e ten unha colección espléndida para poder difundila polo menos por toda Galicia e despois por toda Iberia, como di Miguel.
 
Uqui Permui: É importante ver as necesidades do contexto galego. Cada vez o abano de formas de traballo e prácticas artísticas é máis amplo. Un artista ten hoxe un problema importante de produción. Os espazos culturais e artísticos teñen que dar resposta a esa peculiaridade, e penso que en Galicia non hai para iso centros ou formas de apoio aos artistas. Existen unhas prácticas artísticas moi concretas neste momento que dalgunha maneira alguén ten que cubrir.
 
S.G.: Ao non haber un centro de produción en Galicia, como Arteleku en Donosti ou a LABoral en Gijón, todas estas demandas focalizáronse no CGAC. Mais ante a nova realidade, o CGAC debe funcionar máis como nodo que como corazón da arte contemporánea, se xa hai un museo de arte contemporánea en Vigo, a Fundación Luís Seoane na Coruña… Poderíase traballar en dúas realidades, na rede interna de axentes culturais e na rede internacional.
 
Manuel Quintana Martelo: Dende a Asociación Galega de Artistas Visuais, da que fun presidente, temos demandado como artistas  unha presenza colexiada, ou dalgunha outra maneira, dentro dos órganos de xestión do CGAC, non para fiscalizar senón para participar. Sempre pensamos que o CGAC, como calquera outro centro de arte, debe deixar de ser algo exclusivo da dirección do centro. Nese senso debería haber un debate interno, unha maior participación dos activos políticos, da sociedade artística deste país. Outra cousa será no seu momento falar dun museo, unha das carencias deste país, e ao mellor sería ese o espazo que tería que cubrir a Cidade da Cultura.
 
A colección a debate
 
S.G.: A colección é determinante á hora de decidir as políticas do futuro. A colección do CGAC é froito dunha política heteroxénea dependente das individualidades dos seus directores e de colección herdadas da Xunta de Galicia, e non permite facer un amplo panorama da arte contemporánea a nivel internacional, nin sequera a nivel galego. Cal pode ser o modelo a seguir?
 
M.V.H.: O CGAC ten que ter o apoio de máis profesionais, e non só unha única persoa definir a colección. A discusión entre centro de arte e museo é completamente falsa. Ningún museo deste mundo descarta a hipótese de producir obra. Se vou facer unha exposición cun artista e lle  produzo unha peza, sería idiota non intentar que esa peza faga parte da colección porque unha vez no mercado nunca máis a consigo comprar nas mesmas condicións. En relación con isto, hai unha cuestión ideolóxica que a min me irrita moito: a cota da xuventude na arte contemporánea. Todo teñen que ser artistas novos, todo ten que ser trendy. En Portugal hai miles de premios de arte moza. Mais, canto á xuventude, o paradigma mudou completamente. En Portugal, e coido que o podo extrapolar a Galicia, a maior parte dos artistas teñen unha experiencia moi forte no contexto internacional. Volvendo á cuestión da arte galega, eu lin un documento oficial escrito non vou dicir por quen, no que se dicía que o CGAC tiña a responsabilidade de darlle visibilidade á arte galega e internacional. Fala de arte galega e arte internacional, a arte española non existe. É unha cousa completamente surreal. Hai hoxe en día hai mecanismos con responsabilidade ao respecto, como o Seacex [Sociedade Estatal para a Acción Cultural Exterior, institución estatal encargada da organización, xestión e celebración de exposicións internacionais], que non poden facer discriminación por autonomías. O ministerio do país ten que apoiar a arte do país e aquí un centro galego de arte contemporánea ten o papel de convencer ao Seacex da importancia dun artista ir a unha exposición internacional. Paréceme máis importante para os artistas mozos participar nunha boa exposición internacional que ter un proxecto común no CGAC. Se fas unha pequena exposición nunha sala cun pequeno catálogo que ninguén vai ver, iso non vai contribuír á visibilidade dese artista.
 
U.P.: Estou de acordo no que dis do culto á xuventude, mais en Portugal, ao contrario que en Galicia, hai apoios para conseguir unha maior proxección internacional. Se non me equivoco, en Galicia hai un ou dous premios importantes como o do Auditorio de Galicia.
 
S.G.: Nas artes plásticas hai varios, pero ningún ten como obxectivo a proxección internacional.
 
U.P.: Noto moitas diferencias con respecto ao que acontece en Galicia nas posibilidades que teñen os artistas portugueses que coñezo. Comparto que non lle axuda moito a un artista novo facer unha pequena exposición nun centro se o podes apoiar nun contexto máis internacional. Precisamente a cuestión é dotar de estruturas para que os artistas poidan traballar tanto aquí como con proxección fóra.
 
S.G.: A proxección internacional son as bolsas de estudo de másters no estranxeiro. Houbo artistas galegos e españois que dixeron que a arte española non era máis visíbel fóra porque non falabamos inglés. En Portugal son máis cosmopolitas porque se manexan mellor cos idiomas e nós seguimos tendo unha visión periférica. Quizais en Galicia somos máis pasivos e esperamos que xurda un mediador que nos abra ao mundo, e faltan eses mediadores. Mais non ten que ser un director de museo. Debería haber outros axentes culturais que cumpriran esa función.
 
M.Q.M.: Nunca vin tantas opcións para a xente nova como neste momento. Temos galerías, temos premios, e non só o do Auditorio de Galicia. Fernando Santos, un galerista portugués, comentaba a sorte que tiñamos en España, onde as distintas autonomías contan cun centro de arte contemporánea que merca arte, cando en Portugal iso non acontece.  
 
Os problemas de público
 
S.G.: Como conseguir máis público para o CGAC? Como poñer en valor esa colección para atraer visitantes?
 
M.V.H.: Nunca pensei que o CGAC puidera ter só 62.000 visitantes ao ano. O CGAC ten que ter máis público. Vicente Todoli explicoume que cando programaba sabía perfectamente que para presentar unha exposición dun autor complexo, se ten ao lado unha exposición de Andy Warhol, dun artista con capacidade de atraer público, moita xente vai visitala e vai gustar tamén dela. O CGAC ten unha historia propia e ten que respectala, o que supón respectar unha tradición que permitiu ver aquí importantísimas exposicións. Para unha xeración enteira de artistas mozos galegos foi moi importante poder ver un determinado número de exposicións, e esa é unha función do museo, se cadra máis importante que mostrar os artistas novos cando aínda están nunha fase incipiente da súa carreira. O CGAC ten un bo edificio, un presuposto bo, e ten obriga de facer un papel máis interventivo no contexto galego. Ten condicións para ter unha maior visibilidade. Agora está nunha especie de camisa de forza, principalmente en termos administrativos. Por iso é que o conselleiro de Cultura levou por primeira vez ao Consello da Xunta a tentativa de creación dun modelo xurídico diferente. Creo que o modelo de fundación é o que mellor lle serve ao CGAC.
 
PdL: O que lle diría a toda aquela persoa que queira apoiar un proxecto de centro de arte contemporánea importante para Galicia é que se esqueza da Cidade da Cultura, que apartemos completamente esa cousa terríbel. Canto ao público, a quen lles interesa conseguir máis visitantes é aos políticos porque consideran que son votos. Entendo que a política dun centro ou dun museo ten que chegar á xente, pero tampouco ten que esquecerse que está fundamentalmente para desenvolver a actividade ligada ao ámbito relacionado con ese centro. A arte non é para consumir senón que tanto o produtor como o destinatario deben de ser protagonistas do feito artístico. Se conseguimos que sexa máis xente a que se aproxime á arte contemporánea, se conseguimos ter programas pedagóxicos que o fagan posíbel, óptimo, pero se empezamos a obsesionarnos co público empezamos moi mal.
 
M.L.S.: Os museos teñen un público minoritario en xeral, en toda España. Outra cousa son as exposicións espectáculo. Entre as dúas hai termos medios aos que tamén o museo pode acceder. Ademais dos visitantes, eu falaría de participantes, aquelas persoas que participan en actividades que xera o propio museo como un lugar de encontro: unha clase de arte contemporánea, un proxecto pedagóxico… O MARCO, por exemplo, celebra os seus aniversarios.
 
S.G.: Ese é o modelo que segue Serralves coa organización de festas nas que abren toda a fin de semana. É unha estratexia para avanzar cos números. Outra cuestión é como o centro se relaciona co público para que, cando non haxa un evento, tamén acuda xente. A realidade formativa tamén mudou. Hoxe en día os que impartimos clase na universidade vemos que a busca de información se fai primeiro a través da rede e a xuventude non ve necesidade de acudir ao espazo público. Tamén mudou a realidade do público. Agora podemos acceder á cultura sen movernos da casa.
 
L.S.: Aquí non se practica mais noutros espazos, por exemplo no MOMA en Nova York, están a crear espazos na rede de tipo pedagóxicos que dalgunha maneira acaban levando ao visitante virtual a ser visitante real.
 
M.Q.M.: Non é certo que nos museos non haxa público. Ao mellor en Galicia temos ese problema, Santiago é pequeno e o CGAC tamén, pero en Madrid, no MOMA ou no Guggenheim non pasa iso. Non hai que buscar público como se traía a xente aos eventos políticos na época franquista. A arte segue sendo minoritaria, pero non ten porque estar rifada coa atención da xente. Fixéronse exposicións moi importantes no CGAC. Eu puiden ver a Boltansky, Vito Acconci, Kounellis… É cuestión de programación, dun traballo importante, de ofrecer algo con atractivo para o público.
 
L.S.: Estasme falando dunhas exposicións de Gloria Moure e punto.

M.Q.M.: Non quero dar nomes.
 
U.P.: Os medios de comunicación, as escolas e cada un de nós, temos responsabilidade en que os centros estean baleiros. Neste momento en Galicia hai exposicións boísimas nos centros e mesmo nas galerías, pero os medios informan máis do número de persoas que van aos centros que das claves precisas para interesármonos na obra deses artistas.
 
S.G. A arte precisa medios que a difundan e os medios fan o seu propio xogo. Moitas veces semella que as críticas van ligadas á contratación de publicidade.  As fundacións privadas teñen moita máis presenza e publicidade na rúa. Tamén hai que ter en conta que o público segue ligado ao turismo. O turista que vai a Madrid cre imprescindíbel pasar polo museo do Prado.

PdL: Moita da xente que entra no museo Reina Sofía son turistas e non saben o que están vendo. O que nós necesitamos é outra cousa, e iso ímolo conseguir con ese criterio pedagóxico que faga que a xente vaia interesándose pola arte contemporánea. A iso pode contribuir o centro de arte contemporánea. O CGAC, como buque insignia, ten que ter unha relación continua, flexíbel e moi próxima con todos os museos e centros de arte en Galicia. O CGAC ten a responsabilidade de difundir arte en Galicia, algo que nunca se fixo.
 

O texto completo pódese consultar no número 151 de TEMPOS NOVOS.