TemposDixital

Esta mañá lin en La Vanguardia unha entrevista cun teólogo e escriturista de Montserrat que se autodefinía “de mentalidade socialista e catalán”. ¿Serviría tamén para vostede, salvando o de catalán?

Sen dúbida. Sempre que ao de socialista non se lle dea un significado sistemático, e se traduza de mentalidade ou de espírito socialista, e galego, claro.

Da lectura da súa obra teolóxica deducen uns que é un heterodoxo. Outros, en cambio, din que é un renovador da ortodoxia. ¿A quen lle temos que dar máis creto?

Para os que viviron unha teoloxía de tipo patrístico e medieval, sen aceptar nunca os cambios que supuxo o novo paradigma da modernidade, moito do que sosteño na miña teoloxía pareceralles unha herexía. Forman parte do grupo que por desgraza se veu impoñendo na teoloxía desde Xoán Pablo II, e que Ratzinger veu apoiando. Os do segundo grupo serían aqueles teólogos que asumen eses cambios, e por iso estiman a miña teoloxía e mesmo a  miña filosofía, pero sen deixar de recoñecer que os asustan algunhas das consecuencias ás que chego.

¿Volvemos entón á soidade profética?

Non me sinto desasistido. Hai un terceiro grupo de persoas que, aínda sen teren formación teolóxica, captan perfectamente o que eu chamo a música da miña teoloxía. Nese grupo están os que mellor me entenden e acollen. Constátoo cando interveño en encontros de cristiáns tanto dentro de España como fóra, e moi concretamente en países latinoamericanos.

¿A que se debe tanta prevención?

Hai que ter en conta que aínda conservamos moitos esquemas antigos, cos que chocan algunhas das miñas deducións intelectuais. Poño por caso, cando afirmo que a oración de petición ao Deus do cristianismo non ten sentido…

…non me negará que é unha dedución arriscada, poñendo en cuestión a maneira en que moitos entenden e esgotan a súa relación con Deus…

Pero ten unha explicación lóxica. Movémonos dentro dunha cultura que asume a autonomía da natureza e do funcionamento do mundo. Deus fainos libres para un mundo que nos toca administrar a nós, aínda que vele por el coma o seu creador e noso salvador. Pedíndolle que resolva os nosos problemas, no fondo o que facemos é atribuírlle a Deus a culpa de estalos padecendo. Somos libres e podemos buscarlles solución por nós mesmos.

Niso estriba así mesmo a súa teoría sobre  a realidade do mal ¿non si?

Hai que partir da finitude do mundo, e deducir que nunha realidade finita non é posible o axuste de tódalas necesidades, polo que os conflitos acaban sendo inevitables. E somos nós os que nos temos que enfrontar con eles. O dilema, xa que logo, non é que podendo acabar co mal, Deus non o faga. O que fai é apoiarnos na loita contra o mal.

Un dilema, non obstante, difícil de asumir cando o mal se manifesta con toda a súa dureza na masacre de Atocha, nas matanzas diarias de Iraq, na miseria que cuartea África, no sufrimento de tantos nenos famentos e maltratados… ¿Como é posible alimentar a esperanza nese Deus ante un mundo que é obra súa e está tan penetrado polo mal?

Non só é posible, senón que é o máis coherente co cristianismo, que está fundado como sabes por un fracasado. Nos textos bíblicos, Deus é aquel que se compadece polo sufrimento do pobo oprimido. O cristián sabe por iso que é loitando contra o mal, contra a inxustiza e contra canto causa miseria e destrución, como acolle de verdade a Deus. Sendo inevitable que se produza nun mundo finito, Deus só terá sentido na loita contra o mal. Con esta reflexión, que xa vén de cando era estudante de filosofía en Comillas, empeza precisamente o meu cambio na teoloxía…

…que podería por iso quedar sometida a sospeita, coma a doutros teólogos aos que a Congregación para a Doutrina da Fe chamou ou segue chamando a capítulo…

Xa estou baixo esa sospeita. Quen faga unha lectura fundamentalista das Escrituras sempre acabará vendo nos meus libros materia sospeitosa.

Ultimamente, como está sucedéndolle ao teólogo da liberación Ion Sobrino, perseguen desde Roma aos que non resaltan a divindade de Xesús de Nazaret. ¿En que medida poderían pensar que a súa teoloxía, na que a figura de Cristo é unha referencia central, tamén desafía a doutrina oficial ao respecto?

Como se esforzou en demostrar Karl Rhaner, Xesús é central no cristianismo. Para que siga sendo así no mundo de hoxe, non o podemos ler nun esquema mitolóxico, coma alguén que baixa, pasa por aquí e sobe ao ceo, que é o que está no imaxinario colectivo. O fundamental para min é pensar que queremos dicir cando falamos da divindade de Xesús. Eu descúbroo indirectamente a través de dous ángulos interpretativos. Un deles, o da Revelación: Xesús fala de Deus dunha maneira insuperable, con plena coherencia teórica e práctica, o que comporta que a súa relación con El é única. Outro, o da Resurrección, non polo da tumba baleira e as aparicións, que responden unicamente á necesidade de asegurar a verdade do ‘e ao terceiro día resucitou’, senón porque Xesús se nos amosa coma o modelo da nosa resurrección.

Deduzo entón que a vostede non lle preocuparían as noticias destes días que anuncian por enésima vez a aparición da tumba de Cristo.

Levaríame unha alegría inmensa se aparecese a tumba co cadáver de Xesús. Teriamos a máis preciosa e prezada reliquia histórica. Con todo, é difícil que suceda, porque o máis probable é que, unha vez crucificado, levasen o seu cadáver a unha fosa común, que era daquela o destino dos condenados sen recursos.
¿Non hai milagre no que se di que ocorreu tres días despois da morte do Xesús histórico?

Que a resurrección da que falan as Escrituras non é un milagre, xa é admitido por todos. Sería milagre se o cadáver volvese á vida. Non foi así. Os textos son parabólicos, son simbólicos. A interpretación máis axustada é a que deron dous grandes teólogos, Hans King e Karl Rhaner: Xesús morreu cara ó interior de Deus. É polo que entendo que é necesario repensar a Resurrección (o título dunha das súas obras).

¿E as aparicións? ¿Tampouco existiron?

As aparicións non son posibles, e polo tanto non teñen sentido. Alguén que entra na plenitude de Deus está por enriba do tempo e do espazo. É polo que cremos que Xesús está igual nunha Eucaristía en Nairobi ca en América. Un ser tan identificado con Deus non é visible.

¿E o da resurrección dos mortos no día D en que quedaría?

Que Xesús foi o primeiro temporalmente en resucitar, e que todos os demais deberán esperar ao final dos tempos para conseguilo, é o esquema que aínda está presente no 99 por cento da teoloxía, incluída a de teólogos progres. Pero tamén Xesús é o primeiro en chamarlle Abba a Deus (o Deus de amor), e iso non significa que non o fose desde antes, quérese dicir, desde sempre. É no que me centro para soster que o Deus que nos crea por amor nunca nos vai deixar caer na morte. En consecuencia: Deus estanos resucitando a todos de sempre. Non temos que agardar por iso ó final dos tempos. Chegaremos a esa argumentación e a esa conclusión se lemos sen prexuízos e sen medo os textos bíblicos. Esa idea que eu defendo da resurrección está permanentemente presente no Antigo Testamento.

Supoño que esa argumentación e as consecuencias ás que chega con ela conforman o groso do libro que sobre a resurrección está a punto de publicar en Italia. ¿É consciente do risco que corre, xusto cando Bieito XVI parece retomar a vara de medir contra os teólogos díscolos?

Son consciente dese risco. O seu contido, coma outros da miña teoloxía, é un golpe baixo aos tradicionalistas. Pero non foi calculado. Cando produzo un libro deste tipo, é porque xa está madura a idea que levo dentro, e hei de dala á luz. Nisto si que teño voto de sinceridade. Nunca vou escribir o que non penso. Sei que sae nun momento delicado. Pero tamén é delicado para moita xente que o espera.

¿Recrúa a tendencia involucionista da Igrexa oficial?

O meu diagnóstico é moi crítico. Non sei se de maneira planificada ou inconsciente, desde o penúltimo pontificado estase procedendo ao desmantelamento do impacto conciliar. Durante o papado de Xoán Pablo II, constatouse ese proceso regresivo no ámbito institucional ou eclesiástico, aumentando de maneira brutal o autoritarismo verticalista na Igrexa. E xa sabemos que mentres non sexa democrática, non é evanxélica. Este novo pontificado tenta agora o seu desmantelamento teórico, para volver a unha teoloxía preconciliar. Con todo, eu creo que iso non vai ir adiante. Cando se acometen experiencias tan profundas e tan espirituais coma a conciliar, é moi difícil dar marcha atrás, por moito que o poder do momento o intente. A contestación oficial ao modernismo non durou máis de corenta anos. A de agora vai durar moito menos.

¿Porque a Igrexa tamén ha facer da necesidade virtude? 

Tamén por iso. Pero creo que a clave está na conciencia de cristiáns que temos cantos vivimos o impacto conciliar e cantos, aínda sen vivilo, reflexionan sobre o que deu de si e comproban como o compromiso cos seus valores lles acaba producindo sufrimentos. Os teólogos de hoxe, como moi ben se está comprobando estes días explicitando en conciencia o seu apoio a Ion Sobrino, non teñen os escrúpulos e prevencións que tiveron Delubac ou Congar para evitar que Roma lles chamase a atención. O impacto conciliar creou un clima de liberdade que non ten volta atrás.

¿Admite que o cristianismo está en crise?

Sen dúbida. E moi forte. Hai circunstancias históricas que dificultan a súa presenza e en consecuencia a súa influencia no mundo. O proceso de secularización está chegando ás masas. Se o concretamos en España, esa tendencia aumentou pola deflación que se produciu co cambio de réxime. Falando do momento actual, e é algo no que tamén concordan algúns dos analistas máis progres, hai que dicir que non houbo ningún goberno socialista tan esquivo co cristianismo coma este de agora. O desafío laicista é excesivo. Pero tamén teño claro que é na mediocridade xerárquica onde radica se non a principal, unha das principais causas desa crise. Na mediocridade e no conservadorismo a morte da práctica totalidade dos bispos españois.

¿Xa non quedan bispos conciliares?

Tivemos a desgraza de que aquí case todo se renovou durante o pontificado do Papa anterior. O paso de Suquía e de Rouco á fronte da Igrexa española tivo un impacto moi negativo. Fixeron daquel espírito conciliar un varrido total. Agora temos a Cañizares e a unha serie de bispos nomeados baixo a súa inspiración. Temos así unha xerarquía moi pechada e intelectualmente pobre.

Sendo así, o diálogo cos non crentes para que frutifique sobre principios e valores universalmente válidos, teñan ou non responsabilidades de poder, é practicamente imposible ¿non?

Non se debe caer na trampa do clericalismo. No fondo, o que está sucedendo reproduce a fundación do cristianismo. Xesús, o fundador, foi condenado polo seu Papa e polos seus bispos polos mesmos motivos. Hai que distanciarse da patoloxía reprodutiva na que caen as instancias oficiais, que están presididas por bispos que non teñen data de caducidade. Son dos que penso que deberían ser renovados cada certo tempo.

¿Vinte anos, por exemplo?

Sobran dez anos. As bases da Igrexa terían máis vida se tanto o Papa coma os bispos se renovasen cada dez anos. Non estarían tan sometidos aos de arriba para asegurar o seu estatus.

¿Tería que ser opcional o celibato?

Será inevitable. O celibato deixará de ser obrigatorio antes de que se autorice o sacerdocio ás mulleres, que é outra cousa anacrónica. Pero tamén chegará, malia que argumenten esa prohibición dicindo que tódolos apóstolos de Xesús eran homes. Sempre contraargumento dicíndolles que tampouco tivo nunca a ningún apóstolo polaco.

Polo de agora, non obstante, a institución mantén a rixidez verticalista de sempre. ¿Que marxes quedan fóra dela?

Hai grupos de cristiáns que avanzan ancheando as marxes. Saben moi ben que o seu centro non está no Vaticano, senón no Evanxeo, como saben que o seu modelo non é o Papa senón Xesús de Nazaret. Son os que realizan o seu compromiso cristiá contribuíndo a facer un mundo máis xusto. É cos que poden converxer os non crentes que tamén loitan por ese mesmo obxectivo.

¿Sempre é tan optimista?

Sempre busco a parte positiva. Iso tradúcese na miña teoloxía, que é sempre construtiva. Se o dis por como, pese ao meu diagnóstico, entendo que hai motivos para a esperanza, pois tamén acertas. Eu non defendo iso de que canto peor, mellor. Pero si que se está a dar un efecto secundario derivado desa situación crítica: estamos comprendendo á fin que os bispos non son a Igrexa e que a Igrexa non é Deus, que Deus é máis grande cá Igrexa e cás institucións humanas. Abordar o problema relixioso á marxe das declaracións oficiais, independentemente de cal sexa a fachada máis ou menos desagradable da Igrexa/institución, é algo que xa vai penetrando pouco a pouco na cultura española.

Non obstante, seguen activas as barreiras que tiran para atrás a quen, como é o caso da mocidade, e de colectivos que remarcan a súa identidade nas liberdades individuais, coas que polo xeral a doutrina do catolicismo é belixerante e condenatoria. ¿Como rompelas desde dentro, para que non se sintan alleos a ese cristianismo renovado e repensado que vostede defende?

Coido que todo responde  a rutinas históricas e a un instinto de autoconservación. O afán por controlar a moral, como se ten comprobado nos modos que está tendo a Igrexa de enfocar a sexualidade e as unións de homosexuais, ou de facer unha oposición frontal á clonación e ás técnicas de reprodución asistida, á eutanasia ou mesmo á existencia da materia de educación para a cidadanía, poño por caso, débese en boa medida a que segue negándose a desligar a moral da relixión. Non lle concede autonomía á moral, e ao confundila coa relixión, inevitablemente acaba causando anomalías e graves danos. En razón da autonomía que posúe a moral, o papel que lle corresponde á relixión, e neste caso á Igrexa católica, é o de buscar con tódolos demais o que é mellor para as persoas e para a sociedade, actuando despois en consecuencia, e honestamente. O problema radica en saber o que é mellor para nós, porque iso é o que quere Deus para a humanidade.

Iso non significa coincidencia total, supoño…

Evidentemente. Unha cousa é asumir o dereito que ten un homosexual a vivir a súa sexualidade e a vivir en parella, e outra que a esa relación se lle chame matrimonio e teña o seu mesmo carácter xurídico. Ese é un desafío inxusto e innecesario. Outro exemplo: que a educación para a cidadanía é necesaria, sempre o defenderei, pero non que certos grupos de presión queiran impoñer unha opción polo laicismo nos seus contidos. En todo caso, a Igrexa terá que dialogar sobre estas e outras cuestións polémicas, utilizando sempre argumentos éticos e non relixiosos.

Xusto o que non está a suceder. ¿Volvemos aos tempos do diálogo imposible entre a fe e a ciencia?

Corremos ese perigo. Os avances científicos que provocan novas cuestións éticas acaban preocupándonos a todos. Pero non é xogando á contra como debe actuar a Igrexa, senón participando activamente naquelas unidades interdisciplinares de investigación que se propoñan descubrir a mellor forma de afrontalas. Negarse a esa coparticipación, e opoñerse sistematicamente a todo avance científico e a cantas derivacións dera lugar en beneficio das persoas, empeñándose en defender unha moralidade que nin sequera é da súa competencia exclusiva, é absurdo. 

De todos é coñecido o seu compromiso vital e cultural con Galicia. ¿A súa obra teolóxica está influída por esa experiencia?

Optei por non saír de Galicia, á que descubrín por certo estando fóra, a través da relación epistolar e persoal que mantiven con persoas do interior coma Ramón Piñeiro. O meu galeguismo, e non a miña teoloxía como inicialmente pensaba, foi o que motivou a desconfianza da xerarquía cara á miña persoa. Iso afastoume bastante do mundo eclesiástico, experimentando en cambio unha ligazón profunda coa nosa cultura. É o que acabou dándolle un toque de realismo á miña teoloxía. A través de múltiples e enriquecedoras experiencias, entre elas as dos Coloquios parroquiais ou todo o que significou Encrucillada nos seus trinta anos de vida.

¿Que botou de menos nese seu recorrido vital e intelectual?

Foi moi penoso para min non ter apenas con quen dialogar e contrastar todo o que ía descubrindo pola miña conta no ámbito da teoloxía. Non contar cunha Facultade de teoloxía, foi unha verdadeira desgraza. Non só polo que podería significar intelectualmente, abrindo vías de investigación e de reflexión compartidas, tamén polo que iso comportaría para Galicia. Estivo a piques de ser creada, pero non sucedeu finalmente, porque Roma non quere grupos de pensamento teolóxico. O que si resultou decisivo para a miña independencia de pensamento foi o encontro coa obra de Amor Ruibal. El foi en realidade o meu verdadeiro mestre.

¿A galeguización da Igrexa segue a ser un obxectivo necesario?

Sen dúbida. Por puro realismo. É esquizofrénico pensar e falar en galego, e en cambio rezar noutra lingua. Dificilmente podes poñer a túa vida ante a transcendencia, que é no que consiste a relixión, pasándoa polo filtro dunha cultura na que non vives. A institución sempre recuou nisto, seguramente por ter unha moi escasa potencialidade cultural. Deriva iso do pouco galega que tamén é a sociedade. Sucede agora que mentres hai sectores sociais que tentan galeguizarse, a Igrexa oficial afonda na desgaleguización.

¿Encrucillada veu sendo moito máis ca unha revista de pensamento cristiá?

Foi coma unha fogueira nun ambiente un tanto desértico, que mantén outro tipo de Igrexa, atrae persoas que están nesa tesitura. Elas alimentan Encrucillada, e a revista aliméntaas a elas. A sorte foi que a creamos como asociación desvencellada do mundo oficial. De acollernos a el, acabaría afogándonos. A través dela creáronse foros e experiencias solidarias a prol dun cristianismo aberto e galego, en busca dunha Igrexa renovada e comprometida cos pobres e oprimidos.

Dígame para rematar en que imaxe de Deus non se recoñece en absoluto…

Na imaxe do Deus ultraconservador que nos están querendo impoñer.

Temas relacionados: Andrés Torres Queiruga, Teoloxía