TemposDixital

Xavier Vence: Para encetar a conversa poderiamos preguntarnos como está respondendo Europa á crise do sistema financeiro. Que papel pode xogar a política tecnolóxica nesa resposta á crise?

Xosé Manuel Silva: Estamos ante escenarios moi cambiantes, os gobernos cáense e a crise pega moi duro pero, aínda así, está habendo unha presenza de Europa. Europa quere facer algo en conxunto, non só dentro de Europa senón de cara ao mundo. Estanse vendo cuestións importantes a nivel de coordinación europea, e en políticas que non están entre as clásicas da UE, como no que se refire á elaboración de plans económicos. Un exemplo é esa mensaxe común que se quixo levar á reunión do G-20. Aínda que, por outra parte, tamén está habendo un euroescepticismo máis marcado, eu persoalmente creo na demanda de máis Europa. A xente quere máis Europa.

X.V.: Mais existen dificultades de coordinación de medidas ante a crise. Aparecen disintonías moi claras entre Alemaña-Francia, por un lado, e Reino Unido, por outro. Parece que a posición de cada estado depende da correlación de forzas que en cada país existe entre o capital financeiro e o capital produtivo. O ultraliberalismo fai estragos na Europa do Leste. Tamén hai reservas moi serias respecto á forma en que Chequia está levando a presidencia da UE, con moitas dificultades, segundo Angela Merkel, para definir unha axenda interesante de temas que discutir nos cumios europeos. Prevalece a sensación de que Europa non está á altura das circunstancias. Á fin son os países os que teñen que facer fronte á crise, e a maioría non se atreve a mudar as regras de xogo. Paul Krugman insistía, nun artigo recente, na diferencia entre o caso europeo e o estadounidense, onde o goberno amosou unha reacción rápida con programas de gran envergadura para facerlle fronte á crise. A Europa, pola contra, parece que lle custa poñerse de acordo sobre cales deben ser as grandes liñas de ataque á crise e, de feito, vai ao G20 con posturas dispares.

X.M.S.: Cando o presidente Obama fala, faino para o pobo americano, e pode adoptar decisións que afecten a toda América practicamente el só, por suposto, de acordo coa Cámara de Representantes e coas institucións coas que ten que contar. Pero en Europa o proceso sempre foi máis complexo, e supuxo xuntar diferenzas e estabelecer posicións comúns partindo das diverxencias entre os distintos estados. É certo que Europa aínda non ten unha capacidade de reacción única, pero a xente quere máis Europa e esa capacidade de reacción está aumentando. Hai un proceso de xuntar esforzos, de discutir puntos comúns, en ámbitos nos que antes non se tería feito tal. Dentro dese proceso, eu son unha persoa convencida do papel da Comisión Europea, a institución na que traballo. O proceso europeo vese tanto máis canto máis presente está a Comisión, e a Comisión está moi presente.

X.V.: En cambio, dá a sensación de que esta crise está diluíndo gran parte da ilusión europea. Coa crise parece que a Unión pasa a un segundo plano e reemerxen os estados como axentes principais.

X.M.S.: Nos procesos decisorios, sen dúbida, segue habendo un gran labor dos estados, porque neles recae a política fiscal, ao igual que as grandes liñas da política económica e a política de axudas do estado. Xuntar eses esforzos é un proceso, non un resultado, pero repito, este proceso está levando a unha parte moi importante da poboación a querer máis Europa.

X.V.: Pero, por exemplo, obsérvase un certo choque entre a necesidade de axudas a sectores produtivos concretos e a lóxica da política de competencia, unha política común na que a Comisión se amosa moi celosa das súas atribucións. Parece que vai en exceso a piñón fixo fronte ás medidas de axuda dirixidas a determinados sectores, mesmo nestas circunstancias extraordinarias. Pode haber un certo mal acoplamento desa división de funcións entre a Comisión e os Estados e iso pode provocar algún tipo de dificultade para a toma de decisión con maior rapidez, coherencia ou decisión, por medo a que na instancia superior haxa críticas ou cuestionamentos delas…e acaben no Tribunal Europeo.

X.M.S: Con todo existe un Plan de Recuperación da UE. Que é o Recovery Plan da UE? Fundamentalmente, na miña opinión, ten tres elementos. Por unha banda, intentar harmonizar as políticas fiscais, malia a ser políticas estatais. Ademais, Bruxelas flexibiliza a aplicación das políticas de competencia para permitir que os estados poidan inxectar mellor esas axudas económicas. E, por último, sinala que Europa tamén ten unhas políticas comúns coas que pode facer tamén algo, e así fálase de centrar os programas de ciencia e tecnoloxía nos sectores máis en crise, como a construción, a manufactura, o mundo do automóbil… Todo iso é máis Europa. Por exemplo, os 50 millóns de euros que se dedican no último cumio europeo ás economías de países que tiveron problemas ou os 75.000 millóns de euros que a UE vai inxectar no FMI son decisións europeas de gran calado, e tómanse a nivel europeo, en temas nos que a competencia non é puramente de Bruxelas, polo que foi preciso xuntar as vontades de todos os estados. E por outra parte, insisto e repito, creo que a Comisión, e fundamentalmente o seu presidente, están xogando un papel importante. O que a xente máis ve da cara europea sempre é a Comisión.

I+D para saír da crise

X.V.: Viremos entón cara á política de I+D. Que papel xoga, pois, a ciencia e a tecnoloxía na UE ante este momento de crise?

X.M.S: Os ministros de Ciencia e Tecnoloxía coincidiron, no último consello celebrado, en que, aínda que haxa restricións ao investimento, aínda que os orzamentos sexan limitados, nisto non o poden ser. Antes da crise do 29 houbo un gran desenvolvemento tecnolóxico mais non existía un sistema de apoio público. Agora, se contas cun sistema que máis ou menos funciona, loxicamente non se ten que parar. Todo o mundo coincide en que ten que haber un investimento na sociedade do coñecemento durante este momento de crise, e coido que Europa está intentando xuntar esforzos. A que os hai que dirixir? Na miña opinión, a todas as partes do triángulo de coñecemento. Hai que mellorar os sistemas educativos, os mecanismos de investigación e o procedemento de innovación. A proba diso é que os EE.UU. están investindo en todas as ramas do saber. Curioso é como, despois das axudas directas ao sistema financeiro e ao rescate das empresas en crise, o que máis se escoita no discurso americano é ciencia e tecnoloxía.

X.V.: Mais, en que medida os orzamentos dispoñíbeis poden dificultar que isto sexa posíbel? Demasiado pouco diñeiro para poder atender obxectivos tan ambiciosos e, por outro lado, o modelo económico impulsado nos últimos anos tampouco orienta o investimento precisamente cara aí..

X.M.S: O problema é que os orzamentos son limitados. Europa ten un gran paquete social, e haberá que saber combinar os esforzos no social e na sociedade do coñecemento, que teñen que ser aditivos. Coido que pode haber unha gran política de apoio social vinculada a unha mellora do coñecemento. Por falarmos dunha maneira moi simple, o desemprego, por exemplo, pódese utilizar tamén para formar á xente. Sen ningunha dúbida hoxe hai un consenso xeneralizado en que non se debe de ir para atrás nos investimentos en ciencia e tecnoloxía.

X.V.: Estou convencido de que, en efecto, se algunha lección debemos extraer desta crise é a necesidade de reorientar os investimentos para a creación de tecido produtivo innovador e ligado ás novas tecnoloxías, e non permitir a orientación de recursos financeiros para actividades especulativas. Pero, en cambio, a traxectoria nestes últimos anos, nos países de Europa, en xeral, non foi nesa dirección. Especialmente nos países máis neoliberais como o Reino Unido ou España. Estamos ás portas de 2010, o ano de referencia para o cumprimento dos obxectivos da Axenda de Lisboa, e queda moi lonxe o obxectivo de destinar o 3 por cento do PIB a actividades relacionadas con I+D+i. A media europea segue estancada no 2 por cento. De feito o orzamento do VII Programa Marco de I+D quedou algo recortado respecto das demandas e as expectativas. Por que crees ti que avanzamos tan pouco no cumprimento dos obxectivos de Lisboa?

X.M.S.: A causa non é difícil de diagnosticar, o difícil é o como se corrixe esta situación. En Europa hai exemplos claros de países que o fixeron ben e que están por riba desa porcentaxe. Repítese moito o exemplo finlandés, un modelo a longo prazo, moi consensuado. Para min, a causa fundamental desta situación é o pouco investimento do sector privado. Os obxectivos de Lisboa sinalaban que, dese 3 por cento en I+D, un terzo tiña que provir do sector público e dous terzos do privado. O sector público non acadou o obxectivo pero está máis preto de conseguilo que o privado.

X.V.: Efectivamente, a pesar do persistente discurso do capital innovador resulta que o esforzo empresarial real en I+D segue a ser moi baixo e o dinamismo dos sectores high tech tamén. Mesmo a pesar dos incentivos fiscais, as subvencións e outras medidas de apoio e estímulo. Que factores crees ti que inciden en que sexa así?

X.M.S: Por unha banda, o mal que funcionan as transferencias business do coñecemento, a creación de empresas a partir do coñecemento creado. O modelo americano niso é impresionante, crea empresas constantemente e conta cunha sociedade do coñecemento que as alimenta. Mais ese modelo non existe en Europa. En principio, non debería ser difícil de facer pero aí encaixamos con outro tipo de cuestións. A universidade ten unha certa mentalidade, o empresariado outra, hai unha situación en Europa máis de verse de vez en cando que de estar xuntos. Ao mellor é que temos un sistema de patentes complicado, ou o feito de que até se vise mal que os ensinantes gañasen diñeiro cunha empresa. Como se pode mellorar? Con estímulos fiscais, con axudas directas, con devolucións fiscais… Agora hai un paquete fiscal enorme, e pódese ir por ese lado. Mais en España, aínda cunha fiscalidade moi favorable, o sistema non funcionou ben. E é que, aínda que se mellorou moito no estado a relación entre as diversas partes do triángulo, non vin de maneira xeneralizada unha boa cohesión entre os tres elementos do coñecemento. O sistema educativo ten que ser totalmente transformado. Non sei como, pero dende logo o resultado que está dando non é o mellor.

X.V.: Eu, en cambio, non comparto esa idea que culpa o sistema universitario da falla de iniciativa empresarial. A Universidade crea coñecemento e vén formando grande cantidade de persoas, e esas dúas funcións desempéñaas de xeito razoable, con problemas e de xeito imperfecto, claro está, mais aínda así cumpre mellor que outras patas do sistema de innovación. Por exemplo, o capital financeiro está totalmente arredado da innovación. En Europa, polo xeral, non houbo esa capacidade para crear un mercado de capital risco suficientemente voluminoso como para poder acompañar o investimento en novas actividades, cousa que si houbo en Estados Unidos. Para min, o feito de non contarmos con capital risco suficiente e áxil é un problema maior que a compatibilización de culturas entre o mundo de investigación e a empresa. Coido que nos últimos anos se incrementou a dispoñibilidade dos investigadores para a colaboración coas empresas, mais o problema está en que a creación de empresas, en sectores tecnolóxicos que impliquen investimentos importantes, precisa contar con dispoñibilidade financeira para poder arrancar e o sistema financeiro non está preparado nin interesado.

X.M.S.: O sistema financeiro tiña un cliente moi seguro no mundo inmobiliario, particularmente en España. Mais, se o cliente inmobiliario se acaba, o sistema financeiro deberá pensar noutro tipo de cliente, como o que proporcionan as actividades tecnolóxicas. Ben é verdade que todas as entidades financeiras contan con algunha liña de acción relacionada coa sociedade do coñecemento (bolsas de posgrao, premios a científicos,…) pero son actuacións pequenas. É un campo moi atrasado en Europa respecto a Estados Unidos. O financiar unha empresa de novas tecnoloxías era altamente complicado, e supuña un risco maior para o sistema financeiro que o cliente inmobiliario.

X.V.: Efectivamente, nós fixemos hai pouco un estudo sobre o capital risco e os Business Angels e o panorama resulta bastante desolador. Especialmente aquí, pero tampouco o resto de Europa anda sobrada. Parece que os modelos financeiros existentes nunha boa parte de Europa son pouco propicios para o investimento en innovación e cabería dicir que non houbo ningún avance na regulación comunitaria para mudar as regras do sistema financeiro nesa dirección. Noutros sectores a UE regula moito pero neste non se mete. Dende a UE, que se fixo para afrontar esta situación?

X.M.S.: Foi algo que vimos moi claro cando introducimos no VII Programa Marco Europeo de Investigación e Desenvolvemento o “Risk-Sharing Finance Facility” (Instrumento de Financiamento do Risco Compartido), que supuxo destinar 1.000 millóns de euros, xunto co Banco Europeo de Investimento, ao financiamento de proxectos de ciencia e tecnoloxía. O Banco Europeo de Investimento, con esa liña de crédito que se produce, de inmobilizado, pode facer préstamos para grandes infraestruturas de investigación pero tamén chegar a acordos con outros bancos para que fagan pequenos préstamos para ciencia e tecnoloxía. É dicir, o sistema pode funcionar en cascada mais a realidade é que até agora só está funcionando así nalgúns bancos alemáns. Hai certa reticencia do sistema financeiro a introducirse en ciencia e tecnoloxía. Mais estase a estender unha mensaxe mundial arredor da necesidade de facer un gran investimento na sociedade do coñecemento e o sistema financeiro non vai poder quedar atrás. Sería moi difícil entender que, por exemplo en Estados Unidos, onde se está a levar a cabo ese gran rescate de todos os bancos, non fixeran investimentos en ciencia e tecnoloxía. E creo que en Europa vai pasar o mesmo.

X.V.: Posibelmente a crise reequilibre as taxas de beneficio entre diferentes actividades e acabe creando incentivos para investir en ámbitos novos, na medida en que certos negocios fáciles non dan máis de si. Mais, de todas formas, aquí non existe esa cultura no eido financeiro. O investimento en empresas e actividades novas e de risco implica ter bos equipos de avaliadores de proxectos e unha certa experiencia que se vai desenvolvendo co tempo. Mais crear esa cultura nas entidades financeiras, crear equipas capaces, non é algo que se poida improvisar da noite para a mañá. Até hoxe a banca está no negocio fácil, vender plans de investimento, plans de pensión, créditos hipotecarios, e os departamentos de investimento están moi especializados en investir en bolsa, en futuros…é dicir, en operacións nos mercados financeiros, con movementos de curto prazo. Pero para investir en actividades produtivas requírense outro tipo de capacidades e unha estratexia virada para o longo prazo.

X.M.S.: Certamente o mercado inmobiliario atraeu moita actividade bancaria. Da mesma maneira que o know-how do sector financeiro español era un gran coñecedor do que pasaba no sistema inmobiliario español, ao mellor teñen que reciclar o seu persoal para facelos expertos noutro tipo de mercado, pois sen ningunha dúbida van ter que ir aos outros tipos de mercado.

X.V.: Estou convencido que a banca privada vai seguir sendo renitente a comprometer os seus recursos en investimento a longo prazo en actividades innovadoras de certo risco, a menos que se muden as regras. Máis aínda coa actual desfeita do sistema financeiro, carente de liquidez e el mesmo endebedado máis alá do razoable. Diante deste panorama cómpre pensar no crédito público e na banca pública como instrumento para garantir o alto investimento que se precisa para redireccionar a economía cara a actividades máis innovadoras e máis sustentables. Ves algún espazo para que a iniciativa pública ou algunhas institucións de investimento de capital risco público?

X.M.S.: Por suposto, a iniciativa pública sempre procurou poñer exemplos de inicio e o exemplo máis claro, antes da crise, é o que fixemos no VII Programa Marco, abrindo unha liña de crédito con 1000 millóns de euros que pode mobilizar ao redor do 12.000 millóns en total. Isto fíxoo a UE, fixoo o sector público aquí con ferramentas como o ICO e o propio Banco Europeo de Investimento leva algún tempo con elas.

X.V.: Teñen algunha avaliación do que deron de si estes instrumentos?

X.M.S: O Banco leva funcionando dous anos con estes instrumentos e é moi pouco tempo para facer unha avaliación.

X.V.: Unha das vías de financiamento das rexións obxectivo 1 ou converxencia é precisamente o Banco Europeo de Investimento…

X.M.S.: Hai unhas liñas do Banco Europeo de Investimento dirixidas ás rexións de converxencia, pero non é esta. Esta liña afecta a toda Europa a nivel de ciencia e tecnoloxía e está dirixida a investimentos en investigación, en ciencia e tecnoloxía, dentro ou fóra do Programa Marco. É, por suposto, non hai que ser unha rexión de converxencia. É un instrumento máis baseado na calidade que na converxencia.

X.V.: Está claro que esa liña e o propio PM non están especialmente pensadas para nós pero un dos cambios positivos introducidos nas últimas programacións dos Fondos estruturais foi aumentar a importancia dos investimentos en tecnoloxía e en innovación fronte á tradicional aposta case exclusiva polas infraestruturas. Que opinión ten da eficacia dos fondos destinados a actividades tecnolóxicas e, en particular o Fondo tecnolóxico creado para España xustamente dentro dos fondos estruturais? Como valoran o seu funcionamento na Comisión?

X.M.S.: Aínda non temos unha valoración. Vou facer referencia a dúas cuestións, en primeiro lugar, aos fondos estruturais e, en segundo lugar, ao Fondo Tecnolóxico español, específico de España, e froito dunha negociación, ben feita por certo, que fixo o estado. Os fondos estruturais, que en España aínda representan unha parte interesante até o ano 2013, están sendo moi ambiciosos, nos programas rexionais, en investimentos en ciencia e tecnoloxía: infraestruturas, mellora de universidades, etc. Mais o programa empezou hai dous anos e os proxectos comezan a funcionar agora, polo que é pronto para avaliar. Canto ao Fondo Tecnolóxico, e os 2.000 millóns de euros comprendidos no mesmo, vexo difícil a capacidade de absorción dos ámbitos aos que vai dirixido. Porque ese fondo ten que estar distribuído fundamentalmente en rexións de converxencia, e en pequenas e medianas empresas, e iso en épocas de crise é enormemente complexo. A esponxa non está aí, e por moita auga que botes…

X.V.: Efectivamente, o Fondo Tecnolóxico destinado ás rexións de converxencia españolas, coma Galiza, está xestionado polo CDTI (o Centro para o Desenvolvemento Tecnolóxico Industrial) de xeito centralizado. Parece que o grao de execución é moi modesto. A cuestión é que a ese problema de absorción que sinala, e que pode ser real, engádese outro problema aínda máis gordo, que é a mala xestión do CDTI, paralizado no último ano en particular polas disputas entre o Ministerio de Industria e o de Innovación e Ciencia. Parece que se o grao de execución non mellora é posible que se perdan parte dos recursos despois da avaliación que se realice en 2010. Non sei se está contemplado algún tipo de flexibilidade na súa aplicación?

X.M.S.: Non o levo eu. Algunha haberá pero non moita. Outro dos grandes retos é como conseguir que as pequenas e as medianas empresas melloren a súa capacidade tecnolóxica. Nese sentido, coido que o modelo do Programa Marco de I+D é bo. Nós financiamos a pequena e mediana empresa para que faga investigación con quen a sabe facer, un centro tecnolóxico ou a universidade. Con iso, á vez que resolvemos un problema da pequena e mediana empresa, facilitamos un diálogo entre as pemes e o mundo do coñecemento que non existía.

X.V.: O problema é que a participación galega nas anteriores edicións do Programa Marco de I+D foi sempre bastante cativa e case sempre debida a grupos de investigación universitarios. No Plan Marco o principio de cohesión non se ten en conta e a nosa participación empresarial foi sempre case anecdótica. Como valora a implementación durante estes dous anos do VII Programa Marco? E como valora a participación galega e española?

X.M.S.: A participación española é moito maior agora ca no anterior Programa Marco, polo menos, en número de operadores, científicos, participación de proxectos… Eu penso que hai unha certa progresión positiva.

X.V.: Deses grandes programas que compoñen o Programa Marco, que é o que está tendo máis éxito?

X.M.S.: Para min hai catro grandes temas nos que hai un salto cualitativo importante no VII Programa Marco que xa se empezan a ver: o programa “Ideas”, que é un gran programa estrela; a “cooperación internacional”, canto que o VII Programa Marco é o programa de investigación máis aberto do mundo que existe e achega un instrumento para afrontar problemas globais nun mundo global; as “convocatorias conxuntas” e transversais que abordan varios ámbitos á vez, como por exemplo medio ambiente e enerxía e, por último, as iniciativas tecnolóxicas conxuntas –agora estanse comezando a implantar as primeiras–, consistentes en grandes proxectos de investigación do sector público en sectores como as manufacturas ou a construción –en ámbitos como os edificios intelixentes–.

X.V.: Por certo, nestes últimos meses están a poñer en marcha algunhas novas iniciativas. A raíz do Plan de Recuperación Económica impulsado pola UE, a Dirección Xeral de Investigación da UE está a cooperar coas direccións xerais de Enerxía e da Sociedade da Investigación en varias iniciativas conxuntas que se centran en tres sectores especialmente afectados pola crise: a construción, o automóbil e as manufacturas. En que consisten esas iniciativas?

X.M.S.: Estamos a traballar de preto coas industrias destes tres sectores en tres iniciativas que contarán cun presuposto de 3.000 millóns de euros, achegado a partes iguais polo VII Programa Marco e a Industria. A “Iniciativa europea por uns edificios enerxeticamente eficientes” pretende promover o uso de tecnoloxías verdes e o desenvolvemento de materiais e sistemas enerxeticamente eficientes en edificios de nova construción ou renovados. A “Iniciativa para as fábricas do futuro” procura desenvolver tecnoloxías para aumentar o valor engadido dos produtos europeos en todos os sectores. Por último, a “Iniciativa Europea por uns coches verdes” ten como fin desenvolver a I+D nunha ampla gama de tecnoloxías e infraestruturas enerxéticas intelixentes, dando un salto cualitativo no uso de fontes de enerxía renovábeis e non contaminantes e na seguridade e fluidez do tráfico.

Temas relacionados: crise económica, UE